Niepełna dokumentacja dyskusji prasowych i internetowych na temat wystawy

Last image Home




Spis treści:
  • Łódz Kaliska - 13 Manifest objaśniający
  • Atelier340muzeum
  • Paulini z Jasnej Góry protestują przeciw wystawie w Brukseli
  • Homilia kardynała Józefa Glempa podczas Mszy Świętej w katedrze w Brukseli
  • Poseł Tomczak żąda deinstalacji tzw. "dzieł sztuki"
  • Stanowisko Nr 25/01 Rady Miasta Szczecina z dnia 26 listopada 2001 r.
  • List otwarty do Episkopatu Polski i całego duchowieństwa polskiego
  • Oświadczenie złożone przez senatora Jana Szafrańca
  • Celiński: Ministerstwo Kultury nie jest cenzorem prywatnej działalności
  • Belgijska ekspozycja Irreligia denerwuje Polaków
  • Tygodnik Solidarność "Bulwersująca wystawa"
  • Biskupi przeciw skandalistom
  • Spotkanie prymasa Glempa z komisarzem Verheugenem
  • Iza Kowalczyk "Irreligia Obsceny religii"
  • Maciej Rybiński "Najpierw awantura, potem niepamięć"
  • Monika Małkowska "Oburzenie zamiast zrozumienia"
  • Jan Michalski "Sztuka, która daje do myślenia"
  • Aneta Szyłak "Święci buntownicy"
  • Jerzy Truszkowski przedstawia tajną historię "Irreligii"
  • "Obraz, który wywołał burzę" Zapis internetowej dyskusji Onet.pl
  • Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej, Kraków: Protest przeciw dyskusji z bluźniercami
  • Ks. Stanisław Musiał "Nie o cenzurki chodzi" plus internetowe komentarze artykułu
  • Zbigniew Każmierczak "Nietolerancja"
  • Jarosław B. Kozubowski "Pomylił KUL z WUML-em, czyli autor "Irreligii" brnie dalej"
  • Poseł Antoni Stanisław Stryjewski: Mam pytania do pana prezydenta




  • Łódź Kaliska - 13 MANIFEST OBJAŚNIAJĄCY
    Przygotowany specjalnie na wystawę IRRELIGIA

    1. Jak w życiu tak w sztuce.
    2. Wiara oraz inne sprawy tkwią w naszym życiu.
    3. Robimy kiedy nam się chce.
    4. Nie wiemy o co chodzi.
    5. Czasem lubimy tradycję.
    6. Wystawa "Irreligia" jest tradycją manipulacyjną.
    7. To nie jest dobra wystawa.
    8. Szczególnie lubimy brać udział w niedobrych wystawach.


    p.s.
    Bóg zazdrości nam pomyłek





    "Atelier340muzeum"


    In 1998, when renovation of Atelier 340 Muzeum began, I asked some fellow exhibition organizers in other countries to prepare artists' portfolios for me with a view to holding some small shows during the renovation of the buildings. My friend Kazimierz Piotrowski (head of sculpture at the National Museum in Warsaw) sent me portfolios for some 20 Polish contemporary artists whose work, on examination, unfortunately did not fit in with our thinking at that time.

    But I did notice that a number of these artists were making 'committed art' in relation to Catholicism, Judaism, the Church, etc.

    So I asked Piotrowski, who is philosopher and art historian, to find more artists with that critical and creative perspective. He enlarged the theme, which became IRRELIGIA, morphology of the non-sacred; this is a much broader concept, taking in all the ideologies that have held sway in Poland from 1918 to the present time, including the communist oppression and the holocaust.

    It was interesting to be able to demonstrate that Polish artists, whatever their branch or mode of expression, had their own way of thinking about Poland's sociological situation: a way that implied resistance to the dominant power. Together, these 200 works by 42 artists show great imaginative power, commitment and critical sense regarding Polish reality. Thus we decided to start from the symbolic year 1918, when Poland reappeared on the map of Europe. So this is really more of a philosophical and sociological exhibition, prepared during a three-year period for Atelier 340 Muzeum.

    When we heard that Poland was to be invited for the Europalia 2001 festival, we revised the portfolios to enable the show to be part of the national event, as an original, fundamental and pertinent aspect of the development of Polish culture. Sadly, the Polish committee in Europalia liked neither the subject nor the title, so Irreligia could not be included in the festival's official program.

    "After 40 years of Communist censorship we've had 10 years of censorship by the new Christian democracy", say the Polish artists. What a shame! Especially when we remember that in the early 1980s, after General Jaruzelski's coup, it was the Polish churches that were active in showing contemporary art.

    In Belgium part of the exhibition will be shown in a church: this is a sign of great open-mindedness and respect for creativity and art. There is also some symbolism in the fact that our municipality of Jette (a lovely village) is the last remaining Christian Democrat administration, open and tolerant, in the entire Brussels Region. And our parish priest Marc Scheerens so much appreciated the philosophical idea and context that he offered space in his church Notre-Dame de Lourdes for the exhibition.

    Furthermore, apart from the private companies and State institutions, our sponsors are mainly Christian bodies that agreed to support us in the full knowledge that the show is about "attitudes" versus ideologies. The exhibition has also been made possible by a substantial input from the Brussels Administration, whose Department of Culture is headed by Henri Simons. Over the years, since the time we played together in the sand of the "Jette-sur-mer" installation, Henri Simons and I have developed a dialogue and socio-political ideas on dogma and ideology. Our present collaboration takes this a further step forward.

    Thus the exhibition will take place in four different locations: the Atelier 340 Muzeum, the church of Notre-Dame de Lourdes (both in Jette), the former church of Saint-Nicolas in Neder-over-Heembeek and the main courtyard of the City Hall (Hôtel de Ville), Brussels. It is a natural gesture on the part of the Belgian authorities to offer another image of a country.

    Poland is not just busy praying in church.

    WODEK président concierge





    Irreligion (derived from the Latin irreligio) originally meant atheism, impiety or dishonesty.

    To behave irreligiously (from the Latin irreligiose) was to perform sacrilegious or disrespectful acts towards a fellow human being or the property of others (according to Maurilio Adriani in his thesis Irreligion. Note on morphology of the non-sacred, Florence, 1958).

    The canon law of the Roman Catholic Church has till now recognized a category of acts or violations called 'irregularitas', which rule out any possibility of admission to the priesthood.

    For centuries, irreligion has had a whole range of negative connotations. Only with the emancipatory revolutionary movements of the 19th century and their critique of religion and of Church institutions, did the term begin to be used positively, as in L'irréligion de l'avenir (Paris, 1887) by French poet and philosopher Jean Marie Guyau. The dogmatic religions, constantly at loggerheads, would give way to irreligion which - in parallel to the natural evolution of society - should concentrate social energy and achieve mankind's most profound goal: that of bringing people together. Being totally free of dogma, irreligion mirrored life's potential fullness and richness. But in its modernist form, it took on another face, deadly and totalitarian, as in atheism of the fascist or communist type.

    After the 1960s the need was felt for systematic study of irreligion, and a special branch of sociology was proposed, with its scope duly defined. With reference to research by sociologists such as N. Jay Demerath III and Colin Campbell we can at last provide a definition of the traditional type, that has acceptance today: irreligion, or more properly the irreligious attitude, is an attitude towards religion which, rather than questioning the existence of the object of faith, challenges the foundations of the religious doctrine with which the individual has cultural ties.

    Kazimierz PIOTROWSKI, The National Museum in Warsaw



    Bunt (Jerzy Hulewicz, Stanislaw Kubicki, Stefan Najgrakowski, Wladyslaw Skotarek, Artur Maria Swinarski, Stefan Szmaj, Jan Jerzy Wroniecki) / Leon Chwistek / Marta Deskur / Katarzyna Górna / Wiktor Gutt / Wladyslaw Hasior / Marek Kijewski & Kocur / Grzegorz Klaman / Leszek Knaflewski / Pawel Kowalewski / Grzegorz Kowalski (et ses étudiants) / Jacek Kryszkowski / Zofia Kulik Kwiekulik (Premyslaw Kwiek, Zofia Kulik) / Zbigniew Libera / Bronislaw Wojciech Linke / Lódz Kaliska (Marek Janiak, Andrzej Kwietniewski, Adam Rzepecki, Andrzej Swietlik, Andrzej Wielogórski) / Jacek Markiewicz / Jaroslaw Modzelewski / Dorota Nieznalska / Andrzej Partum / Aleksandra Polisiewicz / Joanna Rajkowska / Robert Rumas / Marek Sobczyk / Robert Szczerbowski / Stanislaw Szukalski / Jerzy Truszkowski / Zbigniew Warpechowski / Ryszard Wozniak.



    The relationships between art, politics and religion are essential in our Western world. Art was tied to religion, even serving as a tool for its expression.

    Art gave meaning to life as a truth provided by religion.

    For its part politics was also regarded as a religion, establishing society from above. With the secularization of society, art has been released from these ties and has been able to establish and offer a meaning of its own. The lack of public spaces for criticism has meant that the promises of liberation made by politics, still too much under religion's yoke, have been taken up by the questionings of contemporary art. Some societies have been slower than others to take up this liberation of art. Artists have therefore had to render the ties of creation or oppression by artistic means. The work of Polish artists is exemplary in this respect.

    The Irreligia exhibition is an expression of this questioning, this liberation.

    Henri SIMONS, First Deputy Mayor in charge of Culture, City of Brussels



    A child once asked me: "A quelle agence je peux louer Dieu?" (At what rental agency can I hire/praise God).

    From that day on I tried to be more attentive to language and the voice that carries it. If we change just one accent, doesn't "Gloire a Dieu et paix sur la terre" sound like "Gloire a Dieu épais sur la terre" (Glory to God thick on earth) ?

    That's why I'm determined to avoid enclosures and never to promote a prison-religion where anyone could drop in to contemplate God and His purposes, like visiting a star prisoner. Art then becomes the way out.

    A religion that can't smile at itself can never be taken seriously.

    Eternal life and the Marxist revolution have their defenders, those who forbid [in French "défendre"] the masses from having other beliefs. They take power: to do good? If religion is on sale, at Lourdes or at Bangkok, how can grace be free?

    Jesus of Nazareth threw the ball into a game of skittles. He said to the priests:" You build the temple so that you can be first served". He was an agitator. It's important to remember that this cult-man was put to death by the 'parish priests' of the time!

    Marc SCHEERENS, parish priest of Notre-Dame de Lourdes w r ó ć



    Paulini z Jasnej Góry protestują przeciw wystawie w Brukseli


    Rzeczpospolita, 7.11.2001

    Paulini z Jasnej Góry protestują przeciwko brukselskiej wystawie "Irreligia", która "profanuje wizerunek Chrystusa i cudownego obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej". - Jest to bolesne dla nas, a dla autorów kompromitujące - mówi o. Marian Lubelski, podprzeor klasztoru.

    Wystawę zorganizował właściciel jednej z najbardziej znanych w Brukseli galerii sztuki współczesnej "Atelier 340" Wodek Majewski. Prezentowane eksponaty mają pokazać stosunek polskich artystów ostatnich 50 lat do religii. Na wystawie pokazano dzieła najwybitniejszych twórców, m.in. Władysława Hasiora, Bronisława Linke. Część dzieł jest jednak szokująca. Jeden z obrazów prezentuje Matkę Boską Częstochowską z domalowanymi wąsami, inny bramę obozu w Oświęcimiu z napisem "Jesus ist meine Liebe". Na emitowanym filmie wideo artysta odbywa stosunek seksualny z figurą Chrystusa. Instalacja "Biczowanie" pokazuje różne postacie oddające mocz na wizerunek Jezusa.

    Wystawa odbywa się jednocześnie z festiwalem polskiej sztuki "Europalia", ale nie ma ona, jak powiedział "Rz" jej dyrektor Robert Kostro, z festiwalem nic wspólnego. Finansowego wsparcia odmówili jej organizatorzy festiwalu, Instytut im. Adama Mickiewicza, a ambasador RP w Belgii - swojego patronatu. Jednym z głównych sponsorów "Irreligia" jest urząd miasta Brukseli.

    Wystawa wywołuje również mieszane uczucia wśród Belgów. Dla tych, którzy nie są związani z Kościołem obraz Polski jako kraju zacofanego i klerykalnego zostaje pozytywnie zmodyfikowany. Konserwatyści są natomiast niemile zaskoczeni. Wyrazem różnicy zdań są losy rzeźby Matki Boskiej przytłoczonej workami z wodą, ustawionej na dziedzińcu brukselskiego ratusza. Jedna z pracownic urzędu wyjęła rzeźbę i przeniosła do swojego biura. Przywrócił ją na swoje miejsce jeden z radnych. Ostatecznie anonimowi sprawcy przekłuli worki z wodą niszcząc kompozycję.

    Część ekspozycji, w tym niektóre szokujące dzieła, prezentowane są w dwóch kościołach. Belgijski Kościół chce w ten sposób pokazać swoją otwartość i gotowość do dialogu. Polscy paulini są natomiast oburzeni - tą wystawą, jak i pokazem mody Arkadiusza Weremczuka w Londynie, gdzie "w sposób bluźnierczy obnoszono wizerunki Chrystusa, Matki Bożej oraz symbole religijne".

    Uważają, iż "autorzy tych niewybrednych ekspozycji okazali bezprzykładny prymitywizm, prostactwo i brak kultury niegodny Polaków i prawdziwych twórców sztuki". Oczekują "odpowiedniej reakcji" władz państwowych i kościelnych.

    Jędrzej Bielecki z Brukseli, E.CZ





    Sprawiedliwi nie powinni się lękać

    Fragment homilii kardynała Józefa Glempa podczas Mszy Świętej w katedrze w Brukseli
    18 listopada 2001 r.


    Lekceważenie człowieka zaczyna się od drobnych rzeczy. Nawet małego dziecka nie wolno lekceważyć. Nauczyciele mają nakaz, by nie narażać dziecka na stresy. Jaki szok musi przeżyć wypielęgnowane dziecko, gdy jako dorosły spotka się z brutalnym obrażaniem swoich przekonań czy uczuć religijnych? A takie sprawy się powtarzają.

    Myślę o ostatniej wystawie “Irreligia”, właśnie w Brukseli. Wywołała ona szereg publicznych protestów i oburzeń. Nie pierwszy to przypadek, że ludziom obrażonym i lekceważonym wmawia się, że się nie znają na sztuce. Jeżeli na plakacie ulicznym domaluje się jakiejś osobie wąsy, to poczytuje się to za wybryk chuligański. A jeżeli zrobi się to na czczonym obrazie, i wniesie do galerii, to wtedy staje się to sztuką, przy której oglądaniu należałoby “cmokać” z podziwu, a ten, kto tak nie czyni, uważany jest za prostaka.

    Spotykamy się więc w takich przypadkach z lekceważeniem, z obrażaniem, z krzywdzeniem. To jest jakby tresura do tolerancji dla opcji silnego i wpływowego. Jednakże człowiek krzywdzony, gdy czuje swoją bezradność, gotowy jest do desperackich czynów. Stąd też od bezsilności wiedzie prosta droga do przemocy. Jakiż to groźny sposób wciągania chrześcijan w struktury nienawiści. Dlatego w dzisiejszej Ewangelii Chrystus napomina: "Strzeżcie się, żeby was nie zwiedziono" (Łk 21,8).




    Poseł Tomczak żąda deinstalacji tzw. "dzieł sztuki"


    Środa, 21 listopada 2001

    Zdaniem zarządu regionu podkarpackiego ZChN, organizatorzy wystawy "Irreligia" w Brukseli i pokazu mody w Londynie dopuścili się "bezprzykładnego aktu profanacji i obrazy uczuć religijnych".

    W przesłanej uchwale, którą podpisał Stanisław Zając, przewodniczący regionu ZChN i wicemarszałek Sejmu w poprzedniej kadencji, czytamy m.in.: "Ekspozycja w Brukseli ukazuje w bluźnierczej formie wizerunek Chrystusa i Cudowny Obraz Matki Boskiej Jasnogórskiej, wykorzystując symbole religijne i poprzez publiczne znieważenie przedmiotów czci religijnej w przestępczy sposób (art. 196 k.k.) obraża nasze uczucia religijne".

    "Przestępcze, skandaliczne profanowanie przedmiotów kultu i symboli religijnych, bluźniercze poniewieranie wartościami religijnymi, świętymi tak dla Polaków, jak i wszystkich chrześcijan jest sprzeczne z zasadami moralnymi, nie ma nic wspólnego z artystyczną formą wyrazu i nie mieści się w pojęciu twórczości artystycznej. Z tego względu wymaga zdecydowanej reakcji wymiaru sprawiedliwości" - uważa podkarpacki ZChN.

    Przeciwko wystawie "Irreligia" zaprotestował również poseł LPR, Witold Tomczak. Wysłał w tej sprawie przekazaną "interpelację" do premiera Leszka Millera.

    Pyta w niej m.in. czy "rząd wystosował notę protestacyjną do władz w Brukseli, które odważyły się finansować imprezę wrogą Polsce" i czy "rząd zamierza wyciągnąć konsekwencje karne wobec autorów i organizatorów eksponatów godzących w polską kulturę i dobre imię Polski na arenie międzynarodowej". Domaga się jednocześnie "natychmiastowej deinstalacji tzw. 'dzieł sztuki'".




    Stanowisko Nr 25/01
    Rady Miasta Szczecina z dnia 26 listopada 2001 r.


    My radni Rady Miasta Szczecina wyrażamy zdecydowany protest przeciw wydarzeniom jakie ostatnio miały miejsce w Brukseli, gdzie na wystawie "Europalia" przedstawiciele Instytucji kultury z Polski przedstawili ekspozycję "Irreligia", bezczeszcząc bluźnierczo Symbole naszej wiary.

    Równie karygodne wydarzenie miało miejsce na wystawie mody w Londynie, zorganizowanej przez projektanta Arkadiusza Weremczuka.

    Oczekujemy, iż najwyższe Władze Rzeczpospolitej zdecydowanie zareagują na tego rodzaju działania, które stanowią obrazę uczuć religijnych milionów Polaków i są naruszeniem Konstytucji Rzeczpospolitej.

    Przewodniczący Rady Miasta Szczecina
    Dominik Górski



    List otwarty
    do Episkopatu Polski i całego duchowieństwa polskiego

    Maria Adamus, prezes wydawnictwa "Szaniec"
    Piotr Jakucki, redaktor naczelny Tygodnika "Nasza Polska"

    Nasza Polska, nr 5, 29.01.2002

    Ukochani Arcypasterze i Pasterze Polskiego Kościoła,

    zwracamy się do Was z apelem dramatycznym: prosimy Was o zajęcie wyraźnego i jednoznacznego stanowiska w sprawie obrony praw polskiego Kościoła oraz wobec fali zorganizowanej profanacji wszystkiego, co w nim najświętsze, najważniejsze, najbardziej cenne - Boskiego Imienia i wizerunku, odwiecznych symboli wspólnej wiary, prawa do poszanowania przez innych jej zasad. To, co się dzieje w Polsce w ostatnich dniach, tygodniach, miesiącach - nie pozwala dłużej milczeć. Dlatego zdecydowaliśmy się napisać ten list.

    Wytęskniona przez pół wieku komunistycznych kłamstw i nieprawości III Rzeczpospolita niemal od dnia swych narodzin stała się sceną walki z polskością i Kościołem. Co gorsza część katolików świeckich poczuła się opuszczona przez swych Arcypasterzy, których głos nie był dla nich słyszalny pośród ogólnego szumu informacyjnego, aprobującego wymierzone w naszą wiarę wynaturzenia w sztuce.

    Życie publiczne, życie religijne, środki społecznej komunikacji, wreszcie najszerzej pojęta kultura - wszędzie nasila się walka z katolicyzmem, z Kościołem, z człowiekiem pojmowanym tak, jak nauczał Chrystus: jako istota wolna, dobra, bo niosąca w sobie Boski pierwiastek podobieństwa do Stwórcy, istota mająca wolną wolę i prawo do kształtowania swego życia według własnych zasad i zdolności. Wymieńmy tu tylko najważniejsze w ostatnich miesiącach przykłady bezczeszczenia wartości i symboli religijnych: tzw. instalacja artystyczna w stołecznej Zachęcie przedstawiająca Ojca Świętego przygniecionego olbrzymim głazem, wystawa Irreligia w Brukseli przedstawiająca Matkę Boską z domalowanymi wąsami. I przypadek najnowszy: skandal w galerii w Gdańsku związany ze zbeszczeszczeniem krzyża.

    Takie zjawiska powodują, że nasze życie jest coraz bardziej uzależnione od zjawisk alarmujących, budzących niepokój, trwogę, a niekiedy lęki sumienia. Akty beszczeszczenia tego, co dla Polaka zawsze było święte i drogie, nie omijają wyższych uczelni ani świątyń, programów telewizyjnych, filmów i teatralnych spektakli, coraz częściej natrafia się na nie w galeriach sztuk, muzeach, podczas imprez kulturalnych.

    Obowiązującym standardem w życiu publicznym stają się: rynsztokowy język, jawna pornografia. Rzeczą codzienną staje się zaprogramowany atak na oczywiste i powszechnie jeszcze niedawno aprobowane wartości: przyzwoitość, praca, więzi rodzinne, uczciwość, prawdomówność, ludzką solidarność, wreszcie - miłość, którą odziera się z tego wszystkiego, co czyni ją najważniejszym życiowym nakazem chrześcijanina.

    Bóg i jego nauka wciąż pozostają najważniejszym we współczesnym świecie fundamentem ludzkiego ładu. I właśnie dlatego atak jest tak zajadły, dlatego profanatorzy mnożą wysiłki, by zasłaniając się opatrznie pojmowanym sloganem wolności (czy "wolności sztuki") pomniejszyć znaczenie Boga i wiary. Gra toczy się bowiem - jak wielokroć w przeszłości - o rząd dusz.

    Ludzi wierzących, stanowiących większość narodu polskiego oburzają tego typu ataki na naszą wiarę i symbolikę religijną. Szczególnie dlatego, że od pokoleń noszą w sercach wizerunek Polski semper fidelis - zawsze wiernej, a do tego otwartej dla wszystkich, nie krępującej nigdy niczyjej wolności. Dziś jednak ludzie ci - a są ich miliony - powszechnie artykułują swój gniew i oburzenie z powodu nadużywania w ich własnym kraju tej wolności przeciw nim samym.

    Ukochani nasi Pasterze,

    Obóz katolicko-niepodległościowy wskazuje i krytykuje wspomniane zagrożenia polskiego życia duchowego od dawna. Niewspółmierność sił własnych wobec autentycznej na każdym polu potęgi przeciwnika sprawia, że nasze wysiłki są niewystarczające i w ostatecznym efekcie sprowadzają się do protestu, któremu towarzyszy wzgardliwe milczenie lub szyderstwo adresatów. Świadomi tego faktu Polacy, którym jeszcze nie jest wszystko jedno, co stanie się z ich krajem, ślą do redakcji "Naszej Polski" listy, dzwonią, przychodzą osobiście i pytają: dlaczego nie słyszymy głosu Kościoła? Czemu gromko i stanowczo nie sprzeciwi się jawnemu bluźnierstwu i profanacji, które stają się normą, drogą do publicznego zaistnienia? Przecież nawet w dzisiejszej, zanarchizowanej Polsce takiego gromkiego głosu - głosu przywódców Kościoła katolickiego - nikt nie ośmieli się zlekceważyć.

    Potrzebne jest zatem nowe non possumus polskiego Kościoła, potrzebne jest wezwanie do obywatelskiej i chrześcijańskiej niezgody na rugowanie Boga i świętości z naszego życia. Prawdziwy chrześcijanin nie godzi w niczyjego Boga, w niczyją duszę, bo wie, że to tak, jakby godził we własną. Ale ten chrześcijanin ma prawo domagać się podobnych postaw od innych.

    Z miłościa i wiarą najpokorniej zanosimy do Was, drodzy nasi Pasterze, prośbę o apel: zabierzcie głos w tej sprawie, brońcie naszej wspólnej wiary, jej zasad i symboli. Niech ambona polskiego Kościoła znów będzie redutą, jak zawsze w trudnych momentach naszej historii. Niech popłynie z niej gromki, mądry głos otrzeźwienia, a jeżeli to mało - potępienia. Połączmy się wszyscy w tym dziele. Bądźmy, jak przez wieki, semper fidelis.

    Maria Adamus, Piotr Jakucki, Nasza Polska, 2002-01-29



    Oświadczenie złożone przez senatora Jana Szafrańca

    7. posiedzenie Senatu RP, 30 stycznia 2002 r.

    Oświadczenie skierowane do ministra spraw zagranicznych Włodzimierza Cimoszewicza.

    Od kilku tygodni do mojego biura napływają listy z protestami odnośnie do ekspozycji "Irreligia" w Brukseli przez przedstawicieli polskich środowisk artystycznych. Wspomniana wystawa, nosząca znamiona bezprzykładnej profanacji i obrazy uczuć religijnych, została zorganizowana w czasie belgijskiej promocji polskiego dorobku kulturowego o nazwie "Europalia".

    Polski ambasador J.Piekarski odmówił, co prawda, objęcia patronatu nad wspomnianą ekspozycją, nie uczynił jednak nic, by zapobiec jej promocji, zwłaszcza w okresie prezentacji polskiego dorobku kulturowego w Belgii. To nie przypadek ani zbieg okoliczności sprawił, że "Irreligia" ukazana została w kontekście "Europaliów". W konsekwencji w prasie belgijskiej, w "La liber Belgigne" i "Le Soir", pojawiły się nieprzychylne recenzje odnośnie do prezentowanej twórczości, co nie przysporzyło polskiej kulturze chwały u zagranicznych odbiorców, a wprost przeciwnie, pozostawiło niesmak graniczący z obrzydzeniem.

    Minister kultury w odpowiedzi na moje oświadczenie oznajmił, że jego resort nie podejmie interwencji w Brukseli ani też nie będzie odgrywał roli cenzora prywatnej działalności twórczej. Nasz ambasador w Brukseli, mając świadomość deprecjacji polskiej kultury poza granicami kraju, ogranicza się jedynie do odmowy obecności na skandalizującej wystawie. A przecież ustawa o służbie zagranicznej, DzU z dnia 9 listopada 2001 r., w art. 19 mówi, w odniesieniu do ambasadora, że jego zadaniem jest ochrona interesów Rzeczypospolitej Polskiej i jej obywateli, ust. 2, oraz "działalność na rzecz promocji Polski, a zwłaszcza polskiej kultury, nauki i gospodarki", ust. 4.

    Do mojego biura napływają listy z protestami, adresowane do Pana Ministra, z podaniem do mojej wiadomości. W związku z tym zwracam się do Pana z prośbą o zaznajomienie mnie ze stanowiskiem kierowanego przez Pana resortu odnośnie do omówionego powyżej "kulturowego" skandalu zaprezentowanego w Belgii.

    Z poważaniem
    Jan Szafraniec





    MINISTERSTWO KULTURY
    Celiński: ministerstwo nie jest cenzorem prywatnej działalności
    28 listopada 2001


    Wystawa "Irreligia" jest inicjatywą prywatnej galerii a ministerstwo nie będzie cenzorem prywatnej działalności twórczej i nie podejmie w tej sprawie interwencji w Brukseli - oświadczył szef resortu kultury Andrzej Celiński.

    Kontrowersyjna wystawa "Irreligia - Morfologia nie-sacrum w sztuce polskiej XX wieku" zorganizowana została w brukselskim "Atelier 340 Muzeum" przez Wodka Majewskiego, dyrektora galerii i Kazimierza Piotrowskiego, kuratora muzeum w warszawskiej Królikarni.

    Na wystawie zaprezentowano 150 dzieł autorstwa 41 artystów polskich, m.in grupy "Bunt", Leona Chwistka, Zbigniewa Libery, Marka Sobczyka, Władysława Hasiora i grupy "Łódź Kaliska".

    "Rząd czy minister nie może być autorem protestu wobec prywatnej galerii, wydziału kultury rady miejskiej czy też proboszczów miejscowej parafii. Ministerstwo nie będzie recenzować tego, co polscy plastycy zaprezentowali na wystawie 'Irreligia'. W tej sprawie każdy może mieć swoje zdanie" - czytamy w przekazanym we wtorek posłom oświadczeniu ministra kultury.

    Jednocześnie Celiński podkreśla, że ministerstwo nie będzie angażować się ani organizacyjnie, ani finansowo w żadne przedsięwzięcie, które może ranić uczucia wierzących bez względu na to, jaką wiarę wyznają. Dodaje, że tolerancja dla inności nie mieści w sobie przyzwolenia na jej znieważanie.

    Brukselska wystawa wzbudziła wiele kontrowersji i protestów. Swe oburzenie "wobec profanacji wizerunku Chrystusa i Cudownego Obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej" wyrazili ojcowie Paulini z Jasnej Góry. W proteście skierowanym m.in. do prezydenta, ministra kultury, ministra spraw zagranicznych oraz najwyższych władz kościelnych, paulini pisali: "Spodziewamy się od władz państwowych i kościelnych odpowiedniej reakcji na wydarzenia, będące karygodnym naruszeniem i złamaniem prawa oraz zasad moralnych".

    Pismo do premiera skierował w tej sprawie także poseł Witold Tomczak z Ligi Polskich Rodzin. Domagał się w nim m.in "zagwarantowania przez rząd należnego bezpieczeństwa i szacunku dla swojej Hetmanki - Bogurodzicy przed nadużyciami ze strony 'pseudosztuki'" i pytał, czy "sprawcy tego obrazoburczego czynu będą ukarani".

    "Tą wystawę odbieramy, jako uderzenie w katolicyzm, w Polskę. To uderzanie we własne piersi, własną ojczyznę. Uważam to za czyn obrazoburczy i bluźnierczy. Ja jako parlamentarzysta chciałbym stać na straży kultury i dziedzictwa narodowego" - powiedział w rozmowie z PAP poseł Tomczak.

    Jan Piekarski, ambasador Polski w Brukseli, zwrócił się do Wodka Majewskiego o usunięcie z wystawy kilku prac, m.in pracy Adama Rzepackeigo z "Łodzi Kaliskiej" (Matka Boska z domalowanymi wąsami) i Marka Sobczyka (figura Chrystusa biczowana przez Żyda i Araba).

    "To jasne, że nie usunę niczego z wystawy" - odpowiedział Majewski. "75 proc. eksponatów pochodzi z muzeów krajowych. Praca 'Biczowanie' Marka Sobczyka znajdowała się np. w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. W takim razie trzeba by wyrzucić dyrektorów tych wszystkich muzeów, bo po co pokupowali takie prace?" - dodaje. Majewski uważa, że w wystawie nie ma nic wulgarnego, że jest po prostu przedstawieniem interpretacji artystów na temat naszej religijności.

    "Chcieliśmy pokazać, że nasza kultura to nie tylko orkiestry dęte na rynku, ale że mamy coś innego do zaprezentowania. Artyści, których prace pokazaliśmy to są ważni ludzie, więc nie można nimi pomiatać i robić sobie z nich kpiny" - uważa Majewski.

    Wystawę "Irreligia" otwarto 5 października równocześnie w czterech miejscach Brukseli: "Atelier 340 Muzeum", na dziedzińcu Ratusza, w kościele pod wezwaniem Matki Boskiej Laudres i w kościele pod wezwaniem świętego Mikołaja. Uzyskała ona poparcie Wydziału Kultury Miasta Brukseli.

    "Belgowie nie mają żadnych problemów z tą wystawą. Kościół belgijski jest dużo bardziej tolerancyjny, niż nasz. Rozumie, że na temat wiary można rozmawiać bardziej filozoficznie, a nie brać wiary jak czajnik za ucho" - mówi Wodek Majewski.

    Wystawa nie wzbudziła w Brukseli protestów i oburzenia. W Polsce natomiast jeden z jej organizatorów, Kazimierz Piotrowski, przestał pełnić funkcję kuratora oddziału Muzeum Narodowego w Warszawie w Królikarni.

    W rozmowie z PAP Kazimierz Piotrowski potwierdził, że jego dymisję wymusiły protesty środowiska katolickiego w Polsce. "Muzeum Narodowe jest instytucją, gdzie powinien być uszanowany jakiś konsensus społeczny. Trudno mi więc reprezentować muzeum wobec takiego odbioru wystawy" - mówił Piotrowski.

    Przyznał, że przygotowując tę wystawę nie zastanawiał się nad ewentualnymi protestami czy naciskami. "Po prostu postawiłem sobie problem i starałem się go uczciwie przedstawić. Skoro artyści faktycznie się tym zajmują, trzeba było to pokazać. Każdy naród ma swoją religię i irreligię" - dodał.

    "W naszej kulturze jest wiele zjawisk, które są krytyczne wobec kościoła, wobec religii katolickiej, pewnej ortodoksji. Te napięcia zarysowują się mocno już od romantyzmu. Ale irreligia nie jest tylko zjawiskiem negatywnym. Trzeba dostrzegać także jej pozytywny potencjał, jako pewnej krytyki i ironicznej refleksji" - uważa Piotrowski.

    PAP
    Dziennik Internetowy
    28 listopada 2001




    Belgijska ekspozycja Irreligia denerwuje Polaków
    22 11 2001

    Jeśli do tej pory nie wierzyłeś, że szatan mieszka w Brukseli, teraz masz na to dowody. Obrazoburcza wystawa 'Irreligia. Morfologia nie-sacrum w sztuce polskiej XX wieku' eksponowana w chwili obecnej w stolicy Unii Europejskiej (do 27 stycznia), wzburzyła do białości czołowych polskich katolików (notable takich zgromadzeń jak LPR, ZCHN, czy kółko rodzin katolickich pod przewodem Kapery, krzyczeli też paulini z Jasnej Góry oraz sam Józef Glemp, który miał widzieć wystawę kilka dni temu podczas pobytu w Belgii).

    Wystawę zorganizował Wodek Majewski w swej galerii Atelier 340 Muzeum, w której zgromadził najbardziej obrazoburcze polskie malowidła (m.in. obraz Matki Bożej Jasnogórskiej z domalowanymi wąsami, Adama Rzepeckiego z grupy artystycznej Łódź Kaliska, zdjęcia nagich 'Madonn' Katarzyny Górnej czy obraz Marka Sobczyka pt. 'Biczowanie Chrystusa', na którym Jezus jest biczowany przez Żyda i Araba). Co ciekawe część ekspozycji znajduje się w pobliskim kościele (ta mniej obrazoburcza).

    Kazimierz Kapera zawezwał na pomoc urzędującą na stanowisku generalnego oskarżyciela Barbarę Piwnik (z nadania SLD). Poseł LPR wysłał monit do premiera Millera w którym domaga się odpowiedzi czy "rząd wystosował notę protestacyjną do władz w Brukseli, które odważyły się finansować imprezę wrogą Polsce".

    Boże! Jeszcze przyjdzie wojnę wypowiedzieć Belgom... a może proklamować ogólnonarodową krucjatę pod komendą Kazimierza Kapery?... Na podst. PAP 22.11; Poprostu.pl 23.11 oraz strony internetowej wystawy



    Tygodnik Solidarność - Bulwersująca wystawa


    Od 6 października odbywa się w Brukseli wystawa Irreligia, której kuratorami są: dyrektor Atelier 340 w Brukseli Wodek Majewski oraz dyrektor Narodowego Muzeum w Warszawie Kazimierz Piotrowski. Wystawa jest sponsorowana ponadto przez Wydział Kultury gminy Bruksela, Wspólnotę Frankofońską oraz inne belgijskie przedsiębiorstwa.

    Wystawcy uzurpują sobie przedstawienie polskiej sztuki niesakralnej z XIX wieku. Polega to m.in. na wystawieniu takich prac, jak: wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej z domalowanymi na czarno wąsami, mężczyzn obsikujących Chrystusa i tym podobne treści. Na dziedzińcu głównym ratusza w Brukseli znajduje się figura Matki Boskiej na bruku przygnieciona wielkimi pęcherzami wypełnionymi wodą...

    Trudno jest zrozumieć zamysł autorów wystawy, która bez cienia wątpliwości jest dziełem zamierzonym, aby ośmieszyć wartości już nie tylko kultury polskiej, ale i wartości chrześcijańskie.

    KRZYSZTOF SKOTNICKI, Stowarzyszenie Polsko-Belgijskie



    Biskupi przeciw skandalistom


    Konferencja Episkopatu Polski

    Rzeczpospolita 1.12. 2001

    Episkopat Polski, którego obrady zakończyły się wczoraj w Częstochowie, w specjalnym oświadczeniu zaprotestował przeciwko "bluźnierczym wystawom" skandalistów, ośmieszającym przekonania osób wierzących. Biskupi zaakceptowali plan restrukturyzacji Radia Plus. Prawdopodobnie w marcu 2002 roku Konferencja ogłosi list na temat integracji europejskiej.

    W oświadczeniu biskupów nie ma mowy ani o pokazie mody w Londynie wykorzystującym motywy religijne, ani wystawie w Brukseli "Irreligia", przeciwko którym protestowało wiele środowisk katolickich. Jak powiedział arcybiskup Józef Życiński, problem jest dużo szerszy, a wystawa to jedynie jeden z przejawów zjawiska. - Niektóre środowiska w imię pluralizmu światopoglądowego byłyby skłonne przystać na sytuację, gdy ktoś rzuca błotem w to, co kto inny czci jako świętość.

    W oświadczeniu napisano: "Kultura winna służyć kształtowaniu duchowej wrażliwości człowieka, tymczasem przez działania skandalistów staje się ona narzędziem znieważania wartości, uznawanych przez większość naszego społeczeństwa za najświętsze".

    E.CZ., KAI
    Rzeczpospolita 1.12. 2001



    Spotkanie prymasa Glempa z komisarzem Verheugenem

    Jędrzej Bielecki z Brukseli

    ... Prymas przyjechał do Brukseli na zaproszenie prymasa Belgii, kardynała Godfrieda Daneelsa, który chciał odprawić mszę świętą w intencji narodów starających się o przystąpienie do Unii. Józef Glemp potępił wystawę "Irreligia" obrażającą, jego zdaniem, uczucia religijne katolików. Eksponowana między innymi w dwóch świątyniach Brukseli wystawa ukazująca obraz Matki Boskiej Częstochowskiej z domalowanymi wąsami może, zdaniem belgijskiego Kościoła, służyć nawiązaniu dialogu na temat wiary....
    Rzeczpospolita



    Iza Kowalczyk
    Irreligia, Obsceny religii

    "Artmix" nr 3 I-VI 2002 r.

    Tytuł wystawy Irreligia mającej miejsce w Brukseli odnosi się do gry słów między irracjonalnością a religią, a więc wskazuje na to, co rozgrywa się w obszarze pomiędzy sferą sacrum a profanum, co łączy te dwie sfery. To, co znajduje się na granicy religijności ociera się o mroczną sferę profanacji, ale też grozy i cielesności. Wskazuje więc na to, co przez religię jest odrzucone, bo nie nadające się do zracjonalizowania, coś, co dotyczy jeszcze obszaru religii, ale już poza nią wykracza. Jest to sfera ciemna i tajemnicza, ale zarazem też pociągająca i uwodząca.

    Przedstawienia religijne często czerpały z tego, co świeckie, ziemskie i zmysłowe. Obraz Jeana Fouqueta z okresu późnego średniowiecza ukazuje Madonnę z odsłoniętą, zmysłową, pełną piersią. Nic dziwnego, że obraz pozostawał na granicy profanacji. Modelką pozującą do obrazu była Agnieszka Sorel, kochanka króla Karola VII. Takich przedstawień, choć może już nie tak wyrazistych znajdziemy w kanonie sztuki religijnej więcej, by wspomnieć choćby obraz przedstawiający Zaśnięcie Marii Caravaggia, gdzie do postaci Marii pozowała prostytutka.

    Specjaliści zwracają uwagę, że druga połowa XIX wieku jest czasem zmian, jeśli chodzi o sztukę religijną, gdyż w tym okresie wykształciło się nowe świeckie malarstwo o tematyce religijnej, nie mające kościelnego przeznaczenia. Jak pisze Krystyna Czerni:

    Dziewiętnastowieczna "humanizacja" Boga stała się początkiem pewnego procesu, który z jednej strony doprowadził do niemal całkowitego oddzielenia celów sztuki od celów religii, z drugiej zaś zaowocował dziełami, w których wątki z natury swej religijne interpretowane są w sposób bardzo dowolny, często areligijny, a czasem nawet wrogi. (Czerni 1989, s.186)

    Warto wspomnieć tu jeszcze mające religijne przeznaczenie przedstawienia Matki Boskiej, gdzie znaczącą rolę odgrywa jej cielesność, jak w obrazach ukazujących Marię w ciąży, tańczącą Matkę Boską czy Matkę Boską w kapeluszu, której przedstawienie znajduje się w kościele w Krzeszowie. Do tej cielesności Marii odwołują się na wystawie miedzy innymi prace Katarzyny Górnej. Na bezpośrednie - cielesne wykorzystanie obrazów Madonny wskazują prace Jacka Markiewicza ukazujące serię więziennych tatuaży, wśród których znalazły się między innymi wyobrażenia religijne. Nie może ujść naszej uwadze fakt, że część religijnych przedstawień Madonny czerpie z repertuaru sztuki pogańskiej, czego przykładem jest chociażby Matka Boska Częstochowska, która na Irreligii znalazła się z domalowanymi przez Adama Rzepeckiego wąsami.

    To wszystko każe spytać o znaczenie tych obrazów jako obiektów religijnego kultu, którym oddawana jest cześć należna świętości. Czy prawomocne jest to, co ma miejsce w kulcie religijnym - utożsamienie obrazów z tym, co przedstawiają, a więc uczynienie z samego obrazu obiektu kultu? O tym utożsamieniu świadczą między innymi ataki na prace z repertuaru sztuki krytycznej, które rzekomo niegodnie wykorzystują "święte obrazy". Termafory Roberta Rumasa ukrywające w wielkich workach z wodą dewocyjne figury Marii i Chrystusa nie pierwszy raz zostały zniszczone, a figury zabrane (w Gdańsku zaniesiono je do kurii biskupiej, a w Belgii do gabinetu pani Hantal Noel z partii chrześcijańsko-demokratycznej). Wobec tego należy spytać, do kogo należą te przedstawienia, kto ma do nich prawo? Czy wizerunki odwołujące się do religii należą jeszcze do sfery sztuki? Czy wierzący mają prawo odbierać artystom wolność wypowiedzi w imię obrony własnych wartości? I czy rzeczywiście wartości te są przez artystów współczesnych atakowane? A może chodzi w tej sztuce o krytykę czegoś innego?

    Krystyna Czerni w przywoływanym już tutaj znakomitym eseju na temat antysacrum w sztuce pisze:

    Dla interpretacji wszystkich tego typu kontrowersyjnych i agresywnych pomysłów artystycznych zasadniczą kwestią wydaje się sprecyzowanie przedmiotu agresji czy drwiny i trafna identyfikacja atakowanych wartości. Bardzo często bowiem kwestionowane jest nie tyle samo sacrum, ile jakaś jego karykatura, jego fałszywie odbierana namiastka; atakowany bywa nie bezpośrednio Chrystus, Bóg, ale "chrześcijaństwo stosowane", religia czy nawet tylko jej forma kultowa. (ibidem, s.194)

    Tak dzieje się właśnie w pracach Rumasa uderzających w jarmarczny, skomercjalizowany, dewocyjny katolicyzm. W sztuce miedzy innymi Roberta Rumasa zostaje postawione bardzo ważne pytanie: jeśli tak istotne stają się obrazy, jeżeli to one same w sobie są przedmiotem kultu, jeśli wyobrażenia Boga stają się ważniejsze od niego samego, czy chodzi jeszcze rzeczywiście o wartości, o to, co najważniejsze: etykę, dobro, poszanowanie drugiego człowieka - wartości, które niezależnie od przekonań religijnych i światopoglądu powinny u każdego stać na pierwszym miejscu.

    Spory o znaczenie obrazów religijnych nie są niczym nowym w naszej kulturze. Ostry konflikt pomiędzy bizantyjskimi ikonoklastami i ikonofilami dotyczył tego samego: czy można ukazać to, co nieprzedstawialne, przedstawić świętość, czy obrazy same w sobie nie przysłonią wiernym tego, co najważniejsze.

    Pytając o pryncypia, współcześni artyści wadzą się z aniołami i demonami, co postulował niegdyś Krzysztof Jurecki atakując sztukę współczesną za estetykę postmodernizmu prowadzącą na estetyczne manowce.

    Ta sztuka nie jest, jak sugerował krytyk, miałka i przyziemna. Mówi o czymś bardzo istotnym: o znaczeniu i miejscu religii we współczesnym społeczeństwie, o poszukiwaniu wartości, o wykorzystaniu religijnych symboli czy wreszcie o ubezwłasnowolnieniu jednostki wobec wielkich systemów religijnych. Na problem jednostki wobec władzy tych systemów wskazują w swoich pracach między innymi Zofia Kulik, Grzegorz Klaman i Dorota Nieznalska.

    Artyści pytają, jaki sens ma religia, która traktuje człowieka instrumentalnie, nie liczy się z jego/jej indywidualnym cierpieniem, stawia własne dobro ponad dobro pojedynczej jednostki.

    To wadzenie się z Bogiem, dotykanie spraw ducha, wartości i świętości z jednej strony, a systemu religijnego jako systemu władzy - z drugiej, zmusza nas do zastanawiania się nad wartościami, nad ich znaczeniem w życiu współczesnego społeczeństwa. Jednak to, co najważniejsze w tej sztuce nie ma swego przełożenia w odbiorze (czy może raczej kreacji tego odbioru przez media). Rozmowy o wartościach nie są prowadzone. W zamian mamy do czynienia z ostrymi atakami, oburzeniem wyrażanym przez posłów prawicy, inwektywami, zwalnianiem ze stanowisk tych, którzy odważyli się na podjęcie się tak niebezpiecznego tematu, jak Irreligia (mam tu na myśli zwolnienie Kazimierza Piotrowskiego ze stanowiska kuratora działu rzeźby Muzeum Narodowego w Warszawie), oskarżeniami, mszą ekspiacyjną itd. Ta sztuka wskazuje na przysłonięcie wartości, unikanie pytań o dobro jednostki, zastąpienie tego, co prawdziwe jedynie pozorami - również to ujawnia jej odbiór.

    Bibliografia:
    Czerni Krystyna, "Antysacrum" - czyli o konflikcie współczesnej sztuki z religią, [w:] Sacrum i sztuka, red. N.Cieślińska, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 1989.
    Jurecki Krzysztof, Najnowsze oblicze krytyki w kontekście sztuki, [w:] EXIT. Nowa sztuka w Polsce, nr 3 (31) 1997.

    Izabela Kowalczyk

    Irreligia. Morfologia nie-sacrum w sztuce polskiej Atelier 340 Muzeum w Brukseli (5 X 2001 - 27 I 2002





    Maciej Rybiński
    "Najpierw awantura, potem niepamięć"

    Rzeczpospolita 19.12.2001

    Mieliśmy nie tak dawno dyskusje specjalistów i laików na temat obierania kartofli, zamykania odchodów w słoikach, wystawiania na widok publiczny misek klozetowych, cegieł, przedmiotów codziennego użytku, wreszcie przygniatania papieży meteorytami. Były to wszystko dyskusje o sztuce. Ostatnio dyskutuje się dość gorąco na temat wystawy "Irreligia" w Brukseli. Podobnych wystaw są dziesiątki na świecie każdego roku, od Tokio do Rio de Janeiro, polskie oburzenie dotyczy więc tylko i wyłącznie tego, że to Polacy, córy i synowie katolickiego narodu, wywieźli za granicę i tam pokazali świętokradcze pomysły świadczące o tym, iż niczym się nie różnią od innych. Zamiast współczucia z powodu braku oryginalności otrzymali baty za zdradę narodowych ideałów.

    W dyskusjach tego rodzaju, także w tej ostatniej, najmniej z obu stron - przeciwników i obrońców - pada argumentów natury artystycznej. Jest tam za to dużo patriotyzmu i tradycji z jednej, wolności twórczej i postępu z drugiej strony. Może i słusznie, bo kierunek, w którym powędrowała część twórców, ze sztuką w ogóle nie ma nic wspólnego, a cały problem, dla mnie przynajmniej, jest natury demograficznej i socjopsycholgicznej. Liczba ludności świata stale rośnie. Rośnie też, proporcjonalnie, a może nawet ponadproporcjonalnie, wszak mamy również powszechny dostęp do edukacji, liczba osób przekonanych o swoich zdolnościach plastycznych. To samo zresztą dotyczy uzdolnień literackich i muzycznych. Może właściwsze byłoby słowo powołanie. Niekoniecznie bowiem za chęcią tworzenia idą też możliwości.

    Najpierw ściana, potem obraz

    Przed grafomanami literackimi, ale i tak nie zawsze, broni publiczności kordon sanitarny wydawców. W muzyce sytuacja jest jeszcze inna, powiązane wzajemnie interesy producentów płyt, rozgłośni radiowych i organizatorów koncertów powodują, że czasami najprawdziwszy talent ma trudności z przebiciem się do publiczności, męczonej potępieńczymi jękami i infernalnymi zgrzytami (to w muzyce poważnej) artystów ustosunkowanych.

    Sytuacja na rynku sztuki (przyjmijmy, że pod pojęciem sztuki rozumiemy produkcje plastyczne) jest najtrudniejsza. Przede wszystkim świat ma do wydania na wspieranie twórców określoną sumę w postaci stypendiów i honorariów. Znajomy malarz powiedział mi: jeśli chcę sprzedać obraz, muszę najpierw znaleźć kogoś, kto ma ścianę. Na tym rynku krążą dzieła całych pokoleń twórców wcześniejszych, o ustalonej renomie. Zakupienie przez miłośnika sztuki - najczęściej jest to dziś bank - jednego obrazu van Gogha wysysa z rynku sumę, za którą mogłoby się utrzymać kilka tysięcy malarzy współczesnych. Na dodatek wszyscy ci, którzy uniesieni interesem zrobionym kiedyś przez szczęśliwców na impresjonistach traktowali kupowanie dzieł artystów współczesnych w okresie - jak to ktoś ładnie określił - neofallusowym jako lokatę kapitału, srodze się na tym poparzyli, i teraz są ostrożniejsi.

    Podstawowym problemem dla artysty, który chciałby żyć ze sztuki, jest to, jak zaistnieć. Jak poinformować resztę świata, w tym przede wszystkim mecenasów, że ktoś taki jest, robi coś interesującego i że warto w niego zainwestować. W tłoku panującym na rynku sztuki nie jest to łatwe. Na ogół nikt też nie ma już dziś cierpliwości dochodzić pozycji benedyktyńską pracą, nikt nie chce godzić się na zapoznanie i pocieszać sławą, która może go czekać po śmierci. Każdy chce być teraz, i nie ma w tym nic nagannego.

    Pozostaje skandal

    A warunki zaistnienia w Polsce zmieniły się wraz z transformacją ustrojową. Nie ma już możliwości wybicia się ani przez przynależność do zespołu artystów partyjnych, ani - na drugim biegunie - przez kontestację polityczną i łamanie kanonów ideologicznych. To już nikogo nie obchodzi. Pozostaje skandal. Łamanie konwencji niemające nic wspólnego ze sztuką. Obrażanie poczucia estetyki i uczuć moralnych odbiorców nie z wewnętrznej potrzeby, ale z wyrachowania.

    Chodzi o wstrząs autopromocyjny, a nie, jak zwykle w sztuce bywało, o samorealizację artysty. Większość instalacji pokazanych na brukselskiej wystawie to na zimno wykalkulowane grepsy, zresztą nawet niezbyt pomysłowe. I tylko naszej zaściankowości cała ta wystawa, i wiele innych ubiegłorocznych skandali warszawskich, zawdzięcza rozgłos. Na świecie mało kto już zwraca uwagę na takie wybryki. Raz, że jest ich za dużo, aby się oburzać, a dwa - publiczność, nawet ta odwiedzająca galerie i wystawy, szybko się immunizuje. To jest jak z wulgarnym słowem wypisanym na płocie albo na ścianie szaletu. Za pierwszym razem szokuje, potem obojętnieje.

    Kadawer krowy nadziany fajerwerkami i zrzucony z helikoptera, zwłoki ludzkie pokrojone w plasterki, foetusy w słojach z formaliną - to wszystko jest sztuka z nominacji. Przeniesienie trupa z prosektorium do galerii nie jest aktem twórczym, lecz transportowym. W tej dziedzinie postęp polega tylko na rozszerzaniu listy przedmiotów i zdarzeń nominowanych do godności sztuki. W roku 1964 amerykański krytyk sztuki Jack Tworker (być może pochodzący ze wschodniego Pruszkowa) napisał na łamach "New Yorkera": "Skoro można tworzyć obrazy z kawałków naklejonego papieru, metalu czy drewna, dlaczego nie z łóżka, kozy czy opony samochodowej? To pytanie jest wstrząsające w sensie filozoficznym". Od tej pory postęp przyniósł - nazwijmy to dziełami - obrazy czy instalacje ze zwłok i odchodów ludzkich - nasi rodzimi twórcy mają jakąś niepohamowaną skłonność do asenizacji, są jak dzieci w fazie analnej - ale postępu w sensie filozoficznym nie ma. To znaczy, jest pytanie Tworkera, ale nie ma odpowiedzi, mimo że zawsze znajdą się poddani środowiskowym naciskom, zaczadzeni pseudointelektualnym snobizmem krytycy, gotowi pisać zawiłe dysertacje o najgłupszych wybrykach i przypisywać kałuży zrobionej na podłodze galerii osobiście przez artystę jakąś głębię otchłanną.

    Przyznam, że relacje z wystawy "Irreligia" czytałem z zażenowaniem i współczuciem dla tych nieszczęśników, których moda obowiązująca na targowisku próżności popchnęła w kierunku dla artysty samobójczym - marnego naśladownictwa. Ze szczególnym smutkiem oglądałem obraz Madonny z wąsami. Tu już nawet nie chodzi o to, że dziesiątki lat temu Salvador Dali domalował wąsy Monie Lisie. Pamiętam moje i moich kolegów szkolne podręczniki do historii, w których wszystkie portrety i zdjęcia były poprawione dodatkowym zarostem, zezem, okularami, kurzajkami na nosie. To samo mogliśmy oglądać niedawno na plakatach wyborczych. Jeśli to jest sztuka, to ludowa, coś w rodzaju wycinanek kurpiowskich, a nie awangarda, postęp, nadzieja na nowe pojmowanie świata.

    W okowach literatury

    Głównym grzechem wszystkich tych poczynań jest ich antymalarskość czy - precyzyjnej - sprzeczność z samą ideą, wytworzoną przez wieki filozofią sztuk plastycznych. Malarstwo i rzeźba przez stulecia usiłowały wyzwolić się od literatury, zerwać z anegdotą, przestać opowiadać i jednocześnie przestać odtwarzać naturę, a zacząć ją interpretować. Na początku było Słowo - twierdził święty Jan i Słowo było także surowcem malarskim. "Ostatnia wieczerza" Leonarda jest opowieścią tak samo jak "Szał" Podkowińskiego. Najpełniej udało się wydobyć z literatury impresjonistom. Z późniejszymi awangardami bywało już różnie i na przykład unistyczny strefizm Strzemińskiego malarz Karol Hiller, formista, ujął w wierszu rytmicznym: Ti-ti-ti-ti-ti-ti-ti-ti; Tu- tu-tu-tu-tu-tu-tu-tu; Ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta.

    Nasi współcześni skandaliści nie mogą się obejść bez literatury. Są anegodtczykami w najwulgarniejszym tego słowa znaczeniu. Bez opisu, egzegezy ich dzieła w ogóle nic nie znaczą. Jeśli kogoś nie oburzają ze względów całkowicie pozaartystycznych, to znaczy religijnych, patriotycznych, ideologicznych, zasługują jedynie na wzruszenie ramion. Po prostu jako samoistna, samodzielna sztuka nie istnieją. Nie są nawet kiczem, gdyż nie mają przeciwieństwa w dziełach o wysokim poziomie artystycznym. Są błahostką, figlem, który nawet jeśli został - najczęściej negatywnie - zauważony, to równie szybko będzie zapomniany. Dlatego chyba krzywdę sztuce i takim twórcom, jacy zostali zaprezentowani w Brukseli, czynią głośni protestowicze, przykładający do eksponatów "Irreligii" miary pozaartystyczne i mocno upolitycznione. Ci często młodzi ludzie, upojeni chwilowym rozgłosem, upewniają się, że znaleźli się na właściwej drodze do sławy. A potem giną gdzieś w otchłani niepamięci.

    Sześćset lat temu przybysze z innych miast wynajmowali okna we Florencji, żeby zobaczyć odsłonięcie rzeźby Leonarda da Vinci. Takiej miary sukcesu w sztuce już nie ma i pewnie nie będzie. Ale miara szybko przemijającego oburzenia, jaką przykłada do sztuki grupka kabotynów wysublimowana z zagubionego całkiem plemienia krytyki artystycznej, jest fałszywa. Cywilizacja jest tym, czego człowiek już nie będzie mógł zapomnieć - napisała Margaret Mead. O "Irreligii" i innych tego typu wystawach zapomnimy, zanim jeszcze sale galerii zostaną po nich zamiecione. To nie jest część naszej cywilizacji. To są odchody. -

    Maciej Rybiński




    Monika Małkowska
    "Oburzenie zamiast zrozumienia"

    Dziś twórcom zagraża nie cenzura polityczna, ale kościelno-religijna

    Rzeczpospolita 19.12.2001

    Przed rokiem opinię publiczną w naszym kraju wzburzyły prezentacje w Zachęcie. Najpierw fotografie aktorów w mundurach hitlerowskich, czyli "Naziści" Piotra Uklańskiego, następnie figura Ojca Świętego przywalonego meteorytem - instalacja Maurizio Cattelana pokazywana na Wystawie Jubileuszowej, wywołały żywiołowe reakcje. Głos zabierali także ci, którzy nie oglądali żadnej z tych prac, co najwyżej zobaczyli je w telewizji bądź prasie.

    W tym roku sytuacja się powtórzyła: skandal wybuchł wokół wystawy "Irreligia", czynnej tej jesieni w Brukseli. W tym przypadku sytuacja przedstawia się wręcz groteskowo - nikt z adwersarzy pokazu nie widział. Nawet reprodukcje potępianych obiektów są mało komu znane. Kilka obiektów w ciemno uznano za obrażające uczucia religijne, a całą ekspozycję - także zaocznie - określono jako kompromitującą Polskę. Domagano się ukarania osób za to odpowiedzialnych; "Irreligia" została otwarta równocześnie z innymi ekspozycjami spod znaku Europaliów 2001 (przypomnijmy, że istniejący od 32 lat festiwal Europalia w tym roku poświęcono kulturze polskiej), choć zorganizowano ją poza oficjalnym programem, siłami prywatnej galerii Atelier 340.

    Manifest antykomunistyczny

    Byłam w Brukseli, obejrzałam "Irreligię". Część prac pamiętałam z innych, wcześniejszych wystaw. Nawet te, które widziałam pierwszy raz, wydawały mi się znajome. Nie musiałam patrzeć na daty ich powstania - było oczywiste, że pochodziły z okresu stanu wojennego i kilku lat po nim. Każdy, kto uczestniczył w ówczesnym życiu kulturalnym drugiego obiegu, bywał na wystawach organizowanych w miejscach nieobjętych bojkotem - prywatnych pracowniach, kościołach - nie miałby wątpliwości, w jakich czasach i okolicznościach namalowano te obrazy.

    Przywołują pamięć o aurze lat 80., czasie solidarnego przeciwstawienia się komunizmowi. Artyści brali w tym udział żarliwie, w najprzeróżniejszych formach dając upust swoim poglądom. W kręgach "drugoobiegowych" nie wymagano subtelności, za dobrą monetę przyjmowano nawet prymitywne metafory. Plastykom darowywano słabości warsztatowe czy kompozycyjne; płazem im puszczano naiwność, przesadę, zły smak. Byle mieli dobre intencje i robili aluzje do polskiej sytuacji, mogli liczyć na aplauz widowni.

    Na obrazach, w rzeźbach i instalacjach roiło się od symboli religijnych; w tytułach chętnie cytowano Biblię, nierzadko posługiwano się łaciną. Wszystko, co miało związek z Kościołem, wiarą, formami jej wyznawania odbierano jako manifestację antykomunistycznej postawy. Drażnienie "czerwonego" poczytywano sobie za zasługę i jednocześnie obowiązek. Powszechnie mniemano, że podkreślanie przynależności do Kościoła katolickiego było wyjątkowo niemiłe władzom.

    Nikt wówczas nie pomawiał twórców o bezbożność lub profanowanie świętości. Prace, które dziś odebrano by jako obrazoburcze, wtedy wzbudzały zupełnie inne emocje: podsycały nienawiść do komuny, umacniały poczucie wspólnoty celów, dodawały otuchy. Przywołuję atmosferę tamtych lat, żeby ułatwić zrozumienie dziś zapomnianych metafor. Kto ich nie pamięta, niech sięgnie po książkę Aleksandra Wojciechowskiego "Czas smutku, czas nadziei", wydaną przed 10 laty. Tom zawiera bogaty materiał ilustracyjny oraz dokumentację fotograficzną. Niejedna z reprodukowanych w albumie prac, wyeksponowana obecnie na jakiejś wystawie, spotkałaby się z potępieniem, jak obiekty z "Irreligii". Dlaczego? Bo łączą wulgarność z metafizyką, ludyczność z wyrafinowaniem, symbolikę chrześcijańską z groteską.

    Ten emocjonalny chaos Wojciechowski odbierał jako uzewnętrznienie stanu psychicznego młodego (wówczas) pokolenia. "Konsekwencją postawy kontestatorskiej wobec wydarzeń politycznych stał się powszechny w sztuce polskiej postulat całkowitej swobody w obrazowaniu i interpretowaniu rzeczywistości", pisał.

    Pasja prywatna i powszechna

    W połowie lat 80. modna stała się ekspresyjna figuracja, zwana "nową dzikością". Jak żaden inny styl nadawała się do wyrażania poglądów i emocji. Artyści z pasją rozchlapywali farbę na ogromnych płótnach, traktując szkicowo sceny i postaci; niedbale zamalowując tło. Brakowało czasu na staranne wykańczanie obrazów. Poza tym autorzy nie byli jeszcze dojrzałymi twórcami. Eksperymentowali z warsztatem, poszukiwali samych siebie. Ważniejsze od estetycznych smaczków było czytelne przesłanie pracy, niekiedy sformułowane w jej tytule.

    Obrazy upodobniły się do propagandowych plakatów, moralitetów lub satyrycznych rysunków. Każde miasto, każdy większy ośrodek miał swoich artystycznych bohaterów, ulubieńców krytyki i publiczności. W środowisku warszawskim objawieniem stała się Gruppa - sześcioosobowa formacja utalentowanych, przy tym inteligentnych, świeżo upieczonych absolwentów stołecznej ASP. "Nowa dzikość" odpowiadała temperamentom członków Gruppy, figuratywna forma pozwalała im przekazać w obrazach prawdy uniwersalne i prywatną mitologię. Daremnie Marek Sobczyk, atakowany za płótno "Biczowanie Chrystusa", namalowane w 1987 roku, a obecnie przedstawione na "Irreligii", wyjawia swoje intencje: "Nawiązałem do popularnych w sztuce średniowiecza przedstawień biczowania Chrystusa. Trudno odpowiedzieć na pytanie, co w tym obrazie może obrażać uczucia religijne: czy chodzi o to, że jednym z oprawców jest postać tradycyjnie umieszczana w roli ofiary - więzień obozu w pasiaku? Postać jednego z oprawców można odczytywać jako postać Żyda, ale nie musi tak być - w obozach siedzieli przecież przeróżni ludzie. Na obrazie oprawcami Chrystusa są po prostu ludzie - my wszyscy. Interpretacja z oddawaniem moczu jest nieuprawniona". Tę wypowiedź opublikowała PAP, ale nie zmieniło to niczego w powszechnym nastawianiu do wystawy i obrazu.

    Z podobną agresją spotkała się praca Adama Rzepeckiego. Nikt dotychczas nie wspomniał, że to kompozycja dwuelementowa: przed reprodukcją Matki Boskiej z domalowanymi wąsami wisi męski płaszcz z napisem "For You Marcel". To czytelny kierunkowskaz - w 1919 roku Marcel Duchamp dorysował zarost Giocondzie, ikonie europejskiej kultury. W 1983 roku nasz artysta sparafrazował tamten anarchistyczny gest, "przetłumaczył" go na polski: dorobił wąsy (aluzja do Wałęsy) naszej ikonie. Dodajmy, że grupa Łódź Kaliska, do grona której zaliczał się Rzepecki, specjalizowała się w pastiszach słynnych dzieł sztuki.

    Z nie mniejszą zaciekłością odniesiono się do instalacji Roberta Rumasa. Artysta umieścił na dziedzińcu przed Ratuszem w Brukseli figury Matki Bożej - rzeźbki masowo produkowane, spod sztancy - pod wielkimi plastikowymi workami z wodą. W tym przypadku mamy do czynienia ze współczesną pracą. Jej autor często porusza - w metaforycznej formie - problem fałszywej pobożności. Tak jest i tym razem. Instalacja miała uświadomić, że ludzie niezdolni do prawdziwej, głębokiej wiary zastępują ją troską o pozory religijności.

    Przypomnę, że część eksponatów z "Irreligii" ulokowano w kościele Notre-Dame de Lourdes, znajdującym się nieopodal Atelier 340. Jest wśród nich inna kompozycja Rumasa, dobitniej świadcząca o jego poglądach. Cztery plastikowe figury Madonny okrywa deszcz złotych monet - metafora wyłudzania od naiwnych wiernych pieniędzy w zamian za oczekiwany cud.

    Czym jest sacrum

    Chór oburzonych głosów zagłuszył próby zrozumienia sensu wystawy "Irreligia". Tymczasem pokaz daje wiele do myślenia. Stawia pytania o to, czym jest współcześnie sacrum, w jaki sposób przejawia się w sztuce; jak różne ideologie przenikają się - choćby w warstwie symboliki - z formami wiary; jak z pozycji racjonalistycznych można postrzegać religijny banał i fanatyzm. Kazimierz Piotrowski, pomysłodawca prezentacji, kurator Muzeum Rzeźby im. Dunikowskiego oraz jej współorganizator Wodek Majewski, artysta od ponad 20 lat osiadły w Brukseli, zwracali uwagę jeszcze na jeden aspekt "Irreligii". W czasach, gdy twórcy nie muszą obawiać się cenzury politycznej, zagraża im inna cenzura - kościelno-religijna. Potwierdziły to polskie reakcje na wystawę. -

    Monika Małkowska





    Jan Michalski
    "Sztuka, która daje do myślenia"

    Rzeczpospolita 4.01.2002

    "Ze szczególnym smutkiem oglądałem obraz Madonny z wąsami" - napisał Maciej Rybiński w artykule o wystawie "Irreligia", który drukowano niedawno w "Rzeczpospolitej". Muszę przyznać, że przy lekturze artykułu Rybińskiego mnie także nie było wesoło. Mój smutek wynikał z faktu, że nawet autorowi, którego czytuję i szanuję, zdarza się pisać na temat, o którym nie ma nic szczególnego do powiedzenia.

    Rozprawianie o sztuce jako "targowisku próżności", o krytykach jako "grupkach kabotynów", o dziełach sztuki jako "odchodach" i o artystach jako "młodych ludziach upojonych chwilowym rozgłosem" stało się już, niestety, prasowym rytuałem i nadaje się do Nagrody Kąkola. Przed czarną melancholią ratowały mnie tylko wąsy, które przed laty Adam Rzepecki dorysował Matce Boskiej Częstochowskiej - ilekroć na nie spojrzałem, salutowały. Nie są to bowiem wcale wąsy bluźniercze, ale ucieszne.

    Heca za hecą, skandal za skandalem

    Jesienią polskie media rozkoszowały się niepokojami, jakie wywołała wystawa "Irreligia" w Brukseli. "Polityka" zamieściła obszerną korespondencję, były audycje w radiu i TV. Bulwarowa prasa belgijska wyśledziła Arabów i Żydów obrażanych rzekomo na obrazie jednego z malarzy, gipsową figurkę świętą innego artysty tradycyjnie już skradziono, a jego environment rozwalono (dewastacji dokonała pani radna miejska). Na potańcówce po wernisażu jeden z warszawskich malarzy wylał poznańskiemu rzeźbiarzowi kufel piwa na głowę. Marszanda, który grzecznie stanął w obronie rzeźbiarza, poczęstowano kolanem, ten zaś, poderwawszy się z podłogi, rzucił malarzem o ścianę i oberwał mu rękawy marynarki. Posypały się guziki, przyjechała policja. Przed biurem organizatora wystawy doszło do procesji i modłów na klęczkach wzburzonych chrześcijan, ponieważ na wystawie, której część pomieszczono w czynnym kościele, znalazły się dzieła o wymowie satanistycznej oraz bluźnierczej. Przeor jasnogórski oraz prymas Polski w katedrze św. Guduli... ale nie będę powtarzał faktów dobrze znanych, dość, że kuratora, zmuszonego do rezygnacji z posady w muzeum, wezwał do siebie na spytki prokurator. Tymczasem w Brukseli protestował ambasador, interweniował dyrektor Muzeum Narodowego, wypowiadał się minister, a nie wiem, czy i nie prezydent RP.

    Już ta pobieżna i plotkarska reasumpcja faktów pokazuje, że wystawa Kazimierza Piotrowskiego była imprezą pod wieloma względami udaną i na pewno odróżniała się od oficjalnych imprez zorganizowanych przez instytucje państwowe z okazji "dni polskich" w stolicy eurolandu. Kaczor Donald nie narobiłby gorszego zamętu.

    Ciekawy temat i diabelskie podszepty

    Kuratorowi wystawy powiodła się rzecz niecodzienna - podjął temat, który leżał na ulicy, a którego nikt nie ośmielił się tknąć, i zyskał rozgłos. Jak artyści polscy kontestują katolicyzm? Jak i dlaczego? Nie wiara, a ciekawość, nie pobożność, a szyderstwo, nie szacunek, a prowokacja. Ci, co kontestują katolicyzm - antyklerykały, agnostycy, odszczepieńcy, anarchiści, esteci - i ci, co snują marzenia o jakiejś nowej religii powszechnej, wszystko to Piotrowski podporządkował hasłu irreligii. Ta religijna oboczność dotyczyła artystów - głównym przedmiotem wystawy był niejednoznaczny, obsesyjny albo i wywrotowy stosunek polskich artystów do chrześcijańskich wyobrażeń symbolicznych oraz do Kościoła katolickiego jako władzy. Rzadziej - jak w przypadku obrazów Jarosława Modzelewskiego - do chrześcijańskich wartości moralnych.

    Temat ciekawy, choć bardziej poznawczo niż estetycznie. Trudno jest rzeźby Stacha z Warty Szukalskiego - wzloty ducha neopogańskiego, narodowego i faszystowskiego - lub obrazy Linkego uznać za dzieła dobrej klasy. Podobnie z szeroko prezentowaną na wystawie alternatywą artystyczną, która dla estetyki nie ma szacunku. Wystawa o takim programie miała więc charakter raczej kulturoznawczy, a dzieła dobrano jak ilustracje do tezy. Dlatego ich poziom był rozmaity i rozmaita proweniencja - od dzieł wysokiej, salonowej kultury do ludycznych wybryków. Kurator potraktował temat poważnie, a nawet się nim przejął jako swego rodzaju misją intelektualną - na wielogodzinnym wykładzie o wystawie, który wygłosił w CSW, usnąłem w fotelu kilka razy i widziałem, że mój sąsiad z prawej, powszechnie lubiany stołeczny kurator, cierpiał na tę samą przypadłość.

    Pomysł, aby wystawę o takim temacie prezentować w czasie "dni polskich", a więc zagrać na uczuleniu narodowym, był, jak to się teraz mawia, "trafiony marketingowo". Pomysł, aby prace o dyskusyjnej treści wystawiać także w czynnej świątyni, był bardzo niefortunny.

    Specjalność stołeczna

    Ale dostrzeżenie niestosowności takiej lokalizacji nie zależało od sprawności intelektualnej organizatorów, ale od ich kultury osobistej. Indyferentyzm religijny nie musi chyba oznaczać tępoty sumienia, a nieładnie innych ludzi, nawet katolików, przymuszać do oglądania sztuki. Przy okazji wypada zauważyć, że kontrowersje na tle narodowo-religijnym są już częścią współczesnego obyczaju artystycznego stolicy. Zaczynamy się do nich przyzwyczajać, dlatego warto się zastanowić, z czego wynikają?

    Niewątpliwie znaczna część stołecznych elit intelektualno-artystycznych kontestuje katolicyzm, a różne formy niechęci są ważnym, jeśli nie podstawowym składnikiem jej tożsamości, łącząc zwłaszcza ludzi młodych. Od żywiołowej fobii wobec "czarnych", poprzez krytykę kultury i mentalności katolickiej, aż do wyboru odmiennych systemów wartości - stosunek do dominującej w kraju formacji duchowej ma charakter osobotwórczy i wspólnotowy. Nie dziwi więc, że w czasie zeszłorocznej burzy polemicznej wokół Zachęty najwięcej mówiono o kulturowych urazach, najmniej o kompetencjach byłego kierownika tej instytucji. Z grubsza biorąc, w Warszawie mówi się o ideologii, w Krakowie o estetyce. Dlaczego? Powojenna Warszawa jest ciągle miastem niewyjaśnionym, żywym, potrzebującym samookreślenia. Aspiracje tej quasi-metropolii nie mają pokrycia w możliwościach, za to istnieje elementarna potrzeba konfrontacji wartości.

    Dlatego uważam, że byłoby rzeczą pożyteczną pokazać wystawę Piotrowskiego właśnie tutaj, ocenić ją i prześledzić reakcje na nią. Trzeba przy tym zastrzec, że wystawa ma wadę konstrukcyjną - jej pomysłodawca demokratycznie powrzucał wszystko do jednego worka i wszystko zrobiło się buntownicze, choć nie zawsze takie jest. Nie należało na przykład dzieł kultury niezależnej z lat osiemdziesiątych puszczać między ludzi bez komentarza. To jakby mamuty ożywiać. W rezultacie obraz Marka Sobczyka "Biczowanie Chrystusa" ze zbiorów Muzeum Narodowego został spostponowany przez opinię publiczną. Pokazuje to po pierwsze, że temat potraktowano ahistorycznie i nieprecyzyjnie, co zwróciło uwagę opinii publicznej na ideologiczną wymowę wystawy. Po drugie, że dzieła i idee wybitnych artystów są słabo znane, po trzecie - że niezależni artyści z czasów braku wolności słowa ponoszą dopiero teraz koszty odpowiedzialności za słowo, co świadczy o demokratycznej swobodzie. Zresztą, czym - z punktu widzenia wolnego rynku - były protesty i groźby prawne ojców paulinów, jak nie obroną prawa własności do wizerunku Matki Boskiej? Jeśli uświadomimy sobie, iż klasztor jasnogórski jest wielkim centrum pielgrzymkowym Europy, a jego gospodarze prowadzą jedno z największych krajowych przedsiębiorstw, o którego obrotach nic nie wiadomo, nie zdziwi nas, że narobiono krzyku. Dla interesów zakonnych szkodliwi mogą być: Rzepecki i fiskus. Dopóki nie opodatkuje się dochodów kościelnych, dopóty groźniejszy będzie, rzecz jasna, złodziejaszek Rzepecki.

    Jaka odpowiedzialność

    "Łacińskie "religio" znaczy po prostu więź" - tłumaczył w Warszawie w 1984 roku ksiądz Józef Tischner. - "Aby odpowiedzieć na pytanie, co to jest więź, którą chrześcijaństwo proponuje ludziom, musimy zapytać o to, co jest przeciwieństwem chrześcijańskiej więzi? Co jest jej najbardziej radykalnym zaprzeczeniem? Czy ateizm? Czy laicyzm? Nic podobnego. Zaprzeczeniem jest [...] "pogaństwo". Podstawowym zgorszeniem i skandalem pogaństwa była z chrześcijańskiego punktu widzenia jego absolutna niewiara w słowo. I będąca drugą stroną owej absolutnej niewiary w słowo absolutna wiara w fatum. Pogaństwo to przede wszystkim świat fatum. [...] Każde pokolenie niesie z sobą jakieś neopogańskie wiary w fatalizm - czy to fatalizm dziejowy, czy to fatalizm indywidualny".

    Zwiedzający wystawę Piotrowskiego powinien o tym pamiętać (choćby wtedy, gdy oglądać będzie fotogramy Zofii Kulik). Powinien również zastanowić się przez chwilkę, czy organizatorzy wystawy wykazali pełną odpowiedzialność za moralne, nie komercjalne, skutki hasła "irreligia", które oznacza rozrywanie więzi.

    Jan Michalski
    Autor jest krytykiem sztuki, mieszka w Krakowie.






    "Święci buntownicy"
    "Irreligia" na własne oczy - relacja z Brukseli Anety Szyłak


    "Raster" 3.02.2002

    "Irreligia", wystawa której nieomal nikt w kraju nie widział, stała się już obrazoburczą legendą i kolejnym w ciągu ostatnich lat przykładem, jak filtr mediów kreuje wydarzenia artystyczne z przyczyn pozaartystycznych i jak dalece niemożliwa jest racjonalna debata o kształcie kultury artystycznej w Polsce.

    "Irreligia" dobiegła właśnie końca. Udekorowana tandetną publicystyką, ideologizowaniem i dodatkowo spektakularną dymisją kuratora w strukturach muzealnych, odchodzi w przeszłość by powrócić, jak sądzę wówczas, gdy organizatorom uda się pokazać ją w kraju. A warto byłoby to zrobić przynajmniej z dwóch powodów: po pierwsze, że potrzebna jest nam debata nad interpretacjami symbolik narodowych i religijnych, po drugie zaś dlatego, że wystawa Kazimierza Piotrowskiego w Atelier 340 Muzeum podejmuje w sposób świeży i wolny od moralizowania tematykę należącą do najtrudniejszych w polskiej, obciążonej historyzowaniem, tożsamości narodowej.

    Irreligijny czyli jaki?

    Irreligijny, czyli nie-religijny, nie-sakralny, co rozumiem jako tworzony bez intencji wyrażania kultu religijnego. W obszar postaw irreligijnych włączane są postawy ateistyczne, gnostyckie i ideologiczne pozbawione elementów mistycznych. Wystawa jednak pokazuje, paradoksalnie, złożoność polskiej religijności, jej sfery symbolicznej i uwikłań historycznych. Jak pisze kurator wystawy, w odniesieniu do poglądów współczesnego socjologia religii Colina Campbella, którego współczesne interpretacje pojęcia "irreligia" przyjął jako bardziej odpowiednie dla swoich wyborów : "Irreligia, lub bardziej odpowiednio postawa irreligijna, jest stosunkiem do religii, który raczej zadaje pytania o podstawy doktryny religijnej, które są kulturowymi więzami jednostki, niż kwestionuje istnienie obiektów wiary." Intencjonalnie nie jest więc wymierzona w religię, zajmuje się natomiast jej funkcjonowaniem społecznym.

    Alternatywny zbiór znaczeń

    To co wystawa oświetla, to przede wszystkim obrzędowy, ludowy charakter polskiej religijności, tak bardzo widoczny w pracach Władysława Hasiora czy Roberta Rumasa. Zadaje pytania o to, jak ikony polskiej religijności służyły pozareligijnym interesom ideologicznym. Przypominają, jak bardzo polskie aspiracje polityczne i ponad stuletni okres nieistnienia państwa polskiego wpłynął na integracje koncepcji państwowości z koncepcją kościoła narodowego. Rewolucja polska, przeciwnie do np. rewolucji francuskiej, nie walczyła z kościołem, a szukała jego opieki. "Irreligia" odzwierciedla polskie redefinicje symboliki religijnej, związane zwłaszcza z sytuacją historyczną i polityczną. Nie bez przyczyny większość prac pokazanych na tej wystawie, to prace z okresu międzywojnia, czyli okresu odradzania się porozbiorowej polskiej państwowości, z okresu lat 80 - najgorętszych politycznie oraz lat 90, które zaznaczyły się licznymi dyskusjami na temat kształtu nowej demokracji w Polsce. Zebrane prace to alternatywny zbiór znaczeń przypisanych symbolom religijnym i ideologicznym. Wbrew temu, co się powszechnie sądzi, symboliki które poddawane są tu oglądowi nie dotyczą tylko i wyłącznie chrześcijaństwa ale i judaizmu, który także jest częścią polskiego dziedzictwa kulturowego.

    Szokujący Szukalski

    Najbardziej szokującą pracą na wystawie, jednoznacznie używającą symboliki religijnej do nacjonalistycznych celów ideologicznych i bezpośredniej antysemickiej wojny jest pochodzący z roku 1937 "Topokrzyż" Stanisława Szukalskiego, -"Stacha z Warty". Inne jego prace łączące słowiańską demonologię z faszyzującą estetyką budzą prawdziwy dreszcz zgrozy, nie wynikający ze świętego oburzenia ale lęku przed tym, jak dalece estetyka służyć może ideologii. Innym ważnym motywem powracającym w wystawie jest mieszanie się w polskich ideologiach narodowych wątków chrześcijańskich z pogańskimi, słowiańskich bóstwami z narodowymi bohaterami. Pamiętamy, że te wątki pojawiały się w polskiej literaturze romantycznej, u Mickiewicza, Towiańskiego a zwłaszcza u Słowackiego. Rozmaite półpogańskie mistycyzmy wymieszane z praktykami parapsychologicznymi są wyraźnie obecne w sztuce oraz życiowej praktyce naszych romantyków, których zalicza się obecnie do narodowych świętości.

    "...bądź błogosławiony Buntowniku Święty!"

    Nieprzypadkowo Słowackim fascynowali się artyści grupy Bunt, którzy wydawali i ilustrowali dzieła Słowackiego (np. Jerzy Hulewicz). Artyści Buntu, pokazani na wystawie bardzo skromnie, to niewątpliwie XX-wieczni prekursorzy postaw nazywanych przez Piotrowskiego "irreligijnymi". Hulewicz w swym tekście "Do świętego buntownika" pisze ( prawdopodobnie około 1918 roku) "Iżeś bunt podniósł i święty sprzeciw uczynił przemożności zastygłego w jednej formie Ducha, a czerpnawszy krwi Boskiej Chrystusa, formę dał nową Duchowi i ohydę oddał przyziemności a wzniosłości formę przywrócił - przeto bądź błogosławiony, Buntowniku Święty!" Zapewne dla taj frazy publikacja znalazła się w obszarze wystawy, werbalizując to, co jest w istocie przedmiotem wystawy: poszukiwania nowych znaczeń w starych symbolikach i nowych symbolik dla przeżyć mistycznych. Prace rozciągają się w obszarze wyznaczanym przez dadaistyczną prowokację, jak w "Zdjęciu z krzyża" Łodzi Kaliskiej z jednej strony, aż po gnostycką mistykę jak "Emblematach" Klamana z drugiej.

    Entuzjazm poniósł kuratora

    Jednym z szeroko dyskutowanych aspektów wystawy jest umieszczenie części prac w dwóch kościołach, w tym jednym czynnym. Jednak to właśnie w tym drugim znajduje się najbardziej spójna i najbardziej konsekwentnie poprowadzona część ekspozycji, wpisując się z wyjątkową maestrią w architekturę budowli. Szczególnie pięknie została tam wyeksponowana "Absolucja" Doroty Nieznalskiej, w ukrytej za ołtarzem rotundzie. To, o co należałoby pytać, to obecność nie prac "bluźnierczych", ale prac tylko naskórkowo związanych z ideą wystawy lub też zatrącających o artystyczną grafomanię, wybranych chyba jedynie dla ich dla chwytliwej symboliki, jak prace Wiktora Gutta czy Aleksandy Polisiewicz. Chyba entuzjazm poniósł kuratora zanadto i doprowadził się do etapu, kiedy już wszystko było "irreligijne". Można też trochę pomarudzić, co do sposobu, w jaki wystawa została przestrzennie zorganizowana i że w większości przypadków nie budowały się tu więzi intertekstualne pomiędzy pracami, z wyjątkiem bardzo dobrego zestawienia dwóch powstałych w odległym od siebie czasie prac Libery: oprawionych w ramki pudełek od obozu koncentracyjnego z klocków lego z "Christus ist Mein Leben".

    Tłum nie zbulwersowanej publiczności

    Na pewno jednak jest to wystawa bardzo starannie przygotowana, poddająca ważne zjawisko polskiej kultury oglądowi z nowej, nie praktykowanej dotąd perspektywy. Jest przy tym ogromna (150 prac), wizualnie bardzo atrakcyjna i przyciąga tłumy publiczności, która jednak w większości nie jest zbulwersowana. Raczej zaciekawiona i otwarta na dialog, który to gospodarze Atelier340 Muzeum chętnie podejmują. Wystawa jako całość nie jest deklaracją krytyczną, wobec religii lub kościoła, choć pojawiają się w niej prace artystów zaliczanych do tzw. nurtu krytycznego w polskiej sztuce i wiele tu ironizowania na temat polskiej dewocji i upolityczniania religii. Temat postawiony przez Kazimierza Piotrowskiego znajdujemy w podtytule "Morfologia nie-świętego w sztuce polskiej XX wieku". Akcent jest tu położony na skład, budowę czy kształt zjawiska, nie zaś na krytyczny, polemiczny, czy ideologiczny obszar jego recepcji.

    Aneta Szyłak





    Jerzy Truszkowski przedstawia TAJNĄ HISTORIĘ "IRRELIGII"


    "Raster" 3.02.2002

    ... GDY KRZYŻEM JUŻ NIE CHCIAŁ LEŻEĆ DAREMNIE

    Na początku była myśl dobra, dobre słowo i czyn dobry. [...]
    A potem Duchamp domalował wąsy na reprodukcji Mony Lizy.
    A potem Rzepecki domalował wąsy na reprodukcji innego obrazu.
    A potem Kryszkowski na Białoruś Radziecką pojechał, a wykopał jedną kość z grobu Witkacego, samobójcy tam pochowanego.
    A potem Kaźń Mierz Piotrowski Hegla czytał, a do spowiedzi co tydzień chadzał treningi karate zaniedbując po kontuzji kolana swego, na które padał codziennie, gdy krzyżem już nie chciał leżeć daremnie.
    A gdy się tak spowiadać przechadzał, uznał, że duch jego buntuje, niby duch wieszcza naszego ormiańskiego Słowackiego i dobrym uznał bunt ten niezupełny, wewnątrz-systemowy, bunt do produktywności gotowy.
    Dość, bo nam w gardle stanie kość.


    Co Truszkowski podszepnął Piotrowskiemu

    Dzięki informacjom nt. istnienia paru "irreligijnych" dzieł w alternatywnym nurcie sztuki polskiej lat 1980. uzyskanym od Truszkowskiego, kurator wystawy "Irreligia" włączył do niej instalację Adama Rzepeckiego z reprodukcją obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej z domalowanymi wąsami. Powstała ci praca ta na początku onego sławnego 1983 roku. (Znowu ten styl? Nie. Dość na litosierdzie.) Informacje nt. powstałych w latach 90. "irreligijnych" dzieł pozostałych kolegów Rzepeckiego z byłej grupy Łódź Kaliska kurator wystawy otrzymał z tego samego źródła. (Seria "Zdjęcie z krzyża" grupy Muzeum Łódź Kaliska). Podobnie o sztuce Roberta Szczerbowskiego dowiedział się z tego samego źródła i o irreligijnym cyklu performances i obiektów Zbigniewa Warpechowskiego z lat 70. pt. "Champion of Golghota" dowiedział się Kaźń Mierz od Truszkowskiego. Wiele spotkań artystów Kultury Zrzuty (alternatywny w stosunku do Państwa i Kościoła ruch artystyczny) w pierwszej połowie lat 80. odbywało się na tle transparentu z hasłem "BÓG ZAZDROŚCI NAM POMYŁEK". W latach 90. to hasło przywłaszczyła sobie grupa Łódź Kaliska nie podając jego autora. Był nim poeta Andrzej Sulima-Surym, aktywny współtwórca Kultury Zrzuty. A pomarł ci on jak i inni przed nim poeci.

    Cztery dobre przykłady

    Na wystawie Irreligia" najskromniej prezentowany jest dorobek innego kolegi Rzepeckiego, nie należącego do grupy Łódź Kaliska, ale z nią wiązanego: Jacka Kryszkowskiego. Jedna jedyna praca z 1983 roku w typowej dla artysty formie kolażu fotografii i tekstu na kartce A4. Napis "Coś przeszkadza" i fotografia przedstawiająca nastoletniego artystę w typowym tle rodem z zakładów fotograficznych: "Pamiątka Pierwszej Komunii Świętej". Jacek Kryszkowski jest autorem interesujących obiektów przestrzennych powstałych w latach 80. Jako przykłady można wymienić:

    1. Olbrzymia stara księga "toczona" przez dwa robaki – jeden w barwach flagi amerykańskiej, a drugi – sowieckiej (czerwony ze złotym sierpem i młotem). 2. Biała trumienka dla dziecka z tabliczką z imieniem i nazwiskiem artysty. 3. "Projektor filmowy" z tektury i papieru, w którym film zastąpiony został przez rysunki. 4. Liczne przestrzenne kompozycje z wycinanych z fotografii postaci znajomych artystów.

    Kryszkowski usypuje grób


    W 1990 r. Kryszkowski współpracował z Zofią Kulik, Ewą Mikiną, Jolantą Ciesielską i Przemysławem Kwiekiem nad koncepcją, katalogiem i plakatem wystawy "Bakunin in Dresden. Polnische Kunst heute" podejmującej problem sztuki i władzy. Na wystawie "Irreligia" w Atelier 340 Muzeum w Brukseli pokazany miał być obiekt autorstwa Jacka Kryszkowskiego: kopia nagrobka Michaiła Bakunina – symbolizująca świecki nurt obrządków. Ta rzeźba wystawiana była na wystawie "Bakunin in Dresden" w Duesseldorfie i Hamburgu oraz na różniącej się składem osobowym wystawie "Bakunin w Dreźnie" w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie. Na każdej z tych wystaw rzeźba umieszczona była w wejściu, tak że aby wejść do sal ekspozycyjnych widz musiał przekroczyć lub podeptać usypany z ziemi "grób Bakunina".

    Cud w zuju

    Do tej pory dyr. Zuja odmawiał artyście zwrotu tego dzieła motywując to poniesionymi nakładami, co mijało się z prawdą, gdyż koszty sklejki, piasku, medium do akryli, farb oraz gipsu (Kryszkowski skopiował mosiężne litery oryginalnego nagrobka w gipsie!) w ramach przygotowań do wystawy "Bakunin in Dresden" pokrył kierowany wówczas przez Andę Rottenberg Departament Plastyki Ministerstwa Kultury i Sztuki (artyście nikt nie zapłacił za jego pracę). Nie pomogła nawet osobista interwencja Maryli Sitkowskiej, kuratorki Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie – dyr. Zuja nie chciał oddać dzieła. W 1993 r. Piotr Rypson, ówczesny kurator CSW utrzymywał listowny kontakt z Kryszkowskim pragnąc dokonać restauracji rzeźby przed planowaną edycją wystawy "Bakunin in Dresden" w Dreźnie. Po odejściu Rypsona ze stanowiska obiekt ten prawdopodobnie "zaginął". W 2001 r. Kryszkowski zwrócił się pisemnie o zwrot rzeźby, lecz nikt jej w Zamku Ujazdowskim (ani w sąsiednim budynku Laboratorium) nie mógł odnaleźć. Niestety dopiero po otwarciu wystawy "Irreligia" Kryszkowski otrzymał pismo z Centrum Sztuki Współczesnej informujące, że może odebrać dzieło jego autorstwa. Widocznie stał się cud i zaginiona rzeźba przyjęła ponownie formę namacalną. Niech duch Hegla, brzuch Bakunina i kość Witkacego będą z wami. Amen.

    Jerzy Truszkowski




    OBRAZ, KTÓRY WYWOŁAŁ BURZĘ


    Na wystawie "Irreligia. Morfologia najświętszego w sztuce polskiej XX w." w galerii Wodka Majewskiego pokazano belgijskiej publiczności prawie 200 prac, 42. artystów, które łączy tak charakterystyczny dla sztuki polskiej, jego zdaniem, motyw zaangażowanego stosunku do religii i kościoła.

    Jako pismo branżowe ("Art & Buisness")zajmujące się między innymi sztuką współczesną, czujemy się w obowiązku zaprezentowania naszym czytelnikom, w tym przypadku internautom dzieła, które rozpętało burzę medialną wokół ekspozycji w prywatnej brukselskiej galerii Wodka Majewskiego Atelier 340 Muzeum. Wystawa Irreligia. Morfologia najświętszego w sztuce polskiej XX w. przyćmiła zorganizowaną równolegle w ramach festiwalu kulturalnego Europalia, oficjalną prezentację sztuki polskiej.

    Majewski pokazał belgijskiej publiczności prawie 200 prac, 42. artystów, które łączy tak charakterystyczny dla sztuki polskiej, jego zdaniem, motyw zaangażowanego stosunku do religii i kościoła. Na wystawie znalazły m.in. prace artystów międzywojennego Buntu, Władysława Hasiora, Bronisława W. Linkego, Łodzi Kaliskiej, Jarosława Modzelewskiego, Marka Sobczyka, Przemysława Kwieka i Zofii Kulik, Zbigniewa Libery, Roberta Rumasa.

    Część eksponatów w galerii Wodka, między innymi seria nagich Madonn Katarzyny Górnej została uznana za zwykłe bluźnierstwo także przez Kościół i wiernych w Brukselii.

    Oburzenie wywołał obraz Biczowanie Chrystusa, Marka Sobczyka z 1987r., który pokazuje Chrystusa biczowanego w obozie koncentracyjnym przez więźnia w pasiaku, obok nich stoi żołnierz oprawca u którego Belgowie dopatrzyli się arabskiego nakrycia głowy, a więc wymowa obrazu jest zatem jednoznaczna - Żyd i Arab są oprawcami Chrystusa.

    Uwaga polskich mediów i protest ojców Paulinów z Jasnej Góry skoncentrowała się na prezentowanej przez nas pracy Adama Rzepeckiego z 1983r., Matka Boska z wąsami.

    Poniżej przytaczamy najciekawsze wypowiedzi, które dotyczą Irreligii. Pragniemy tym samym zachęcić naszych czytelników do wzięcia udziału w dyskusji. Warto dodać, że ze strony polskiej w zorganizowaniu wystawy, Majewskiemu pomagał Kazimierz Piotrowski, dyrektor Muzeum Rzeźby im. Ksawerego Dunikowskiego, będącego oddziałem Muzeum Narodowego w Warszawie. Dyrekor Piotrowski został ostatnio odwołany ze stanowiska.


    Ośmieszajac symbole religijne, drogie sercom wszystkich Polaków, również niewierzących, autorzy tych niewybrednych ekspozycji okazali bezprzykładny prymitywizm, prostactwo i brak kultury niegodny Polaków i prawdziwych twórców sztuki. [...] wyrażamy najgłębsze ubolewanie, oburzenie i protest. Modlimy się o nawrócenie dla ludzi odpowiedzialnych za te bluźnierstwa oraz o zrozumienie, że nie wolno poniewierać świętych wartości, drogich nie tylko Polakom, ale i wszystkim chrześcijanom na świecie. Obraza uczuć religijnych stanowi też poważne naruszenie obowiązującej Konstytucji RP. Spodziewamy się od władz państwowych i kościelnych odpowiedniej reakcji na powyższe wydarzeni, będące karygodnym naruszeniem i złamaniem prawa oraz zasad moralnych.

    O. Marian Lubelski; przedprzeor Jasnej Góry, Nasz Dziennik , 6 listopad 2001

    List-protest otrzymali m.in. Kardynał Józef Glemp - Prymas Polski, Prezydent RP, Minister Kultury - Andrzej Celiński, Minister Spraw Zagranicznych - Włodzimierz Cimoszewicz.

    Martwi mnie, że przeciw wystawie wypowiadają się ci, którzy jej nie widzieli. - Wystawa została zorganizowana w prywatnej galerii za prywatne pieniądze, nie pod szyldem promocji polskiej sztuki. Jej przeciwnicy nie powinni więc skłaniać instytucji państwowych, by zmusiły organizatorów do zamknięcia wystawy.

    K. Piotrowski dla Gazety Wyborczej, 6 listopada 2001

    ...czy my, katolicy, wystarczająco reagujemy na takie obrażanie naszych religijnych? Kiedy następuje bluźnierstwo, kiedy następuje obraza Pana Boga i Matki Bożej, to musimy reagować najostrzej. Jest to nie tylko deklaracja, ale pewien akt wiary. Jeżeli tego nie robimy, to znaczy , że nasza wiara jest martwa i w jakimś sensie współodpowiadamy za ten grzech, który ma miejsce.

    S. Krajski, wykładowca Instytutu Edukacji Narodowej w wywiadzie dla Naszego Dziennika, 7 listopada 2001

    9 listopada do protestu przyłączają się zarząd regionu podkarpackiego ZChN i LPR. Przesyłają do Sejmu uchwałę w której czytamy: Ekspozycja w Brukseli ukazuje w bluźnierczej formie wizerunek Chrystusa i Cudowny Obraz Matki Boskiej Jasnogórskiej, wykorzystując symbole religijne i poprzez publiczne znieważenie przedmiotów czci religijnej w przestępczy sposób (art.196 k.k.) obraża nasze uczucia religijne.

    Przeciwko wystawie protestuje również poseł LPR, Witold Tomczak, który wysłał interpelację do premiera Leszka Millera z zapytaniem czy rząd wystosował notę protestacyjną do władz w Brukseli, które odważyły się finansować imprezę wrogą Polsce i czy rząd zamierza wyciągnać konsekwencje karne wobec autorów i organizatorów eksponatów godzących w polska kulturę i dobre imię Polski na arenie międzynarodowej, domagając się jednocześnie natychmiastowej deinstalacji tzw. "dzieł sztuki".

    wiadomości.wp.pl, 9 listopada 2001

    Nie po raz pierwszy ludziom obrażanym wmawia się, że nie znają się na sztuce - powiedział kardynał Józef Glemp na niedzielnej mszy odprawianej wspólnie z prymasem Belgii, kradynałem Godfriedem Daneelsem, w brukselskiej katedrze św. Michała i św. Gudulii. Prymas Polski uznał kontrowersyjną wystawę za obrażającą uczucia religijne.

    Gazeta Wyborcza, 18 listopada 2001

    Siła wyrazu wspomnianej tu "pracy" kopisty nie tkwi w jego pseudodziele, ale w tym, iż za przedmiot prowokatorskiego eksperymentu wziął wizerunek Maryi, obecny niemal w każdym polskim domu. Tak naprawdę chodziło więc o uderzenie w przekonania i wiarę katolików , a nie w sztukę.

    P. Mazur, Rzecz o bezbożności, Nasz Dziennik, 19 listopada 2001


    Weź udział w dyskusji.

    PROFANACJA

    TO NIEDOPUSZCZALNE, ŻE COŚ TAKIEGO MOGŁO POWSTAĆ.JEST TO OBRAZA LUDZI WIERZĄCYCH I CAŁEGO NARODU POLSKIEGO.REAKCJ A MSZ POWINNA BYĆ BŁYSKAWICZNA I ZDECYDOWANA..... ...A MY UDAJEMY,ŻE WSZYSTKO OK.WSTYDZĘ SIĘ ZA SWÓJ RZĄD.....ALE CHYBA TRZEBA SIĘGNĄĆ DNA ABY BYŁO LEPIEJ. (~STAŃ, 2001-11-23 14:36:11)

    Kilku art durni chce zwrocic uwage na siebie robiac to dla celu ktorego sami dobrze nie znaja (~Vito, 2001-11-25 05:33:28),

    Ani wielki skandal, ani nic nowego. Podaję tylko w wątpliwość wartość twórczą dzieła. Jest to plagiat. Marcel Duchamp namalował "Mona Lisa z wąsami" w roku... nie pamiętam, przed wojną. Wtedy też był z tego skandal. Nic nowego ani szokująego w moim odczuciu. (~Łysy, 2001-11-25 07:10:30)

    DZIEŁO ?

    Proszę Państwa jak możecie nazywać coś takiego dziełem. Stalinowi domalowywałem wąsy na portrecie i zamknęli mnie i jeszcze nie mogłem siedzieć przez kilka dni.Nie chcieli tego mojego czynu nazwać dziełem sztuki chociaż wąsy były niczego sobie Salvadore D.by się ich nie powstydził.Ale to co zrobiona w Brukseli i Londynie powinno być ścigane z urzędu i nazwane po imieniu zbeszczeszczenie a nie dzieło. (~Kajot, 2001-11-23 12:55:11)

    Komunizm dla niektórych to też była religia, więc jeżeli czujesz się obrażony za domalowanie wąsów Maryji i domagasz się ukarania autorów to znaczy, że słusznie Cię zamknęli za obrażenie uczuć komunistów poza tym Twoje dzieło nie było zbyt odkrywcze, bo Stalin wąsy już miał. (~GRYF, 2001-11-25 10:40:16)

    Kolejny przykład bezczelności żydowskich artystów . Mają nas za głupków. (~Tuz, 2001-11-26 00:12:29)

    Panu Piotrowskiemu

    Pan Piotrowski twierdzi , że wystawa odbywała się za prywatne pieniądze...Odpowiadam: za żadne pieniądze nie wolno drwić z dobrych obyczajów , a także uczuć religijnych .Pytam : czy za swoje , przywatne pieniądze Pan Piotrowski może bezkarnie łazić nago po ulicy?... (~Tadeusz Sroka, 2001-11-26 07:45:23)

    Czas porozmawiać o tym poważnie

    Dla ludzi którzy nie są Chrześcijanami ,te obrazy ,rzeźby i instalacje - może i są sztuką. Chrześcij an one drażnią , wywołują ich sprzeciw i sprawiają im ból z powodów które dla tych pierwszych nigdy nie będą zrozumiałe ,bo oni nie są Chrześcijanami. Dyskusja na ten temat pomiędzy jednymi i drugimi nie przyniesie więc rezultatu. Może zatem warto porozmawiać o tym , czy w sztuce wszystko wolno. Czy wolno eksponować publicznie rzeczy które mogą (bo rozsądnie myśląc należy przewidywać ,że tak się stanie) obrażac innych ludzi , bo dotykają spraw które są dla nich święte. Czy to pytanie może pozostawać bez odpowiedzi przy jednoczesnym dążeniu do budowania społeczności (wspólna Europa)która ma w swej jedności pomieścić różne narody ,kultury i tradycje? (~Bart, 2001-11-23 19:21:23)

    Chrześcijanie nie czczą przedmiotów, tylko Boga, więc nie nadużywaj tego słowa. Chrześcijanina nie sposób urazić bezczeszcząc przedmiot. Nikt nie zbezcześci czegoś co jest święte. (~Bartłomiej, 2001-11-24 15:59:47)

    Zgadzam sie. Ale symbole, obrazy itp. maja dla nas duze znaczenie plynace z tradycji. Sa elementem naszej wiary, tak jak posagi Buddy dla buddystow. Nie mozemy udwac, ze nie maja dla nas znaczenia i nic nas nie obchodzi co kto z nimi robi. Nie mozemy przestac reagowac. (~RS, 2001-11-26 12:54:51)

    Bartłomiej ,czy może nie mieć znaczenia to ,że ktoś karykaturalnie przedstawia Ikonę przed którą się modlisz.Ikona nie dla wszystkich jest tylko przedmiotem. Czy ci dla których jest ,nie powinni uszanować uczuć tych dla których nie jest ona tylko przedmiotem? (~Bart, 2001-11-26 15:54:54)

    To nie jest sztuka !

    Dla przede wszystkim nie można nazwać tego sztuką (nawet współczesną) ! Nawet nieświadome dziecko ateisty mogłoby dorysować wąsy na twarzy Świętej Postaci ... Myślę, że chodzi tu o celowe szokowanie, bulwersowanie i przyciąganie tylko że nie umiejętnościami malarskimi, a głupotą ! (~pseudoartystka, 2001-11-23 15:25:46)

    Droga pseudoartystko - dobrze ze masz choc tyle krytycyzmu ze okreslasz sie jako pseudoartystka . Wspolczesna sztuka to nie wierne odzwierciedlanie ludzi czy pejazazy tzw realizm czy kiczowate pejzazyki z jeleniem , juz w 19 stuleciu malowano abstrakcje i impresjonizm , nie rozumiano tego a przeciez obrazy impresjonistow sa genialne i dzisiaj wyceniane na miliony , na sztuce trzeba sie znac . we wspolczesnej sztuce lizcy sie najbarzdiej pomysl , idea , jakas kontrowersyjna i zmuszajaca do myslenia mysl zeby pobudzic do myslenia , forma nie jest tak wazna jak przekaz . zrezsta ta sztuka jest ciekawa i kontrowersyjna , malowane pisanki są nudne i nic nie wnosza do kultury . (~Iktorn, 2001-11-25 20:34:47)

    Droga pseudoartystka nie twierdzi wcale, że tylko makatka jest Sztuką, bo tylko ona jest wystarczająco śliczna. Mówi, że obrazek tego pana nie jest sztuką - i tak się składa, że ma rację. W sztuce - ale i w filozofii, mistyce, muzyce - liczy się jakaś nieuchwytna KONSYSTENCJA, treść - może lepiej: JAKOŚĆ. Jan Garbarek to ma, a Kenny G ani za grosz - i tylko idioci ich ze sobą porównują. Malowanki naszego pana "artysty" to kolejne wydanie kiczu. Żeby to on jeszcze był pierwszy z tą bzdurą... (~tom k, 2001-11-26 19:59:07)

    Dobrze, że w tym kraju ktoś jeszcze dostrzega problem impotencji twórczej pań i panów artystek i artystów. Bo to niby takie proste, niemal prymitywne płótno, farby i np. pędzel - ale jak się nie ma wizji artystycznej to się ma wizje deliryczne(ale gówniarskie a nie Boschowskie). Jako katolik raczej praktykujący pominę fakt znieważenia -bądĄ nie - wizerunku Matki Bożej. Historia sztuki pełna jest np. Jej przedstawień malarskich, do których pozowały dziewczęta raczej luĄnego prowadzenia. Wielu hierachów wówczas protestowało, obrazy wyrzucano z kościołów, ale zawsze znalazł się ktoś by je przechować - bo były prawdziowymi dziełami sztuki. A to co widzimy na załączonej do artykułu ilustracji jest po prostu infantylne podszyte ekstrawagancją i megalomanią pożal się .... Matko Boska artysty. Wnerwiłem się na łosia więc kończe i skaczę sprawdzić coś weselszego, ale przedtem odniosę się do komentarza iż wystawa została zoraganizowana za prywatne pieniądze więc wara od niej. Ponieważ jest to komentarz bezdennie głupi zniżę się w swej odpowiedzi do poziomu autora tamtych słów. Otóż niejaki bin Laden też może powiedzieć, że on za prywatne pieniądze, to samo dowolny kolo z gangu złodzieji samochodów. A ja wolę wypowiedĄ Jędrusia K. "Prywatnemu nie....". (~Romek Pijus, 2001-11-26 21:05:11)

    Sztuka jest ponad religią

    Sztuka ma wymiar ponadreligijny i ponadczasowy. Jeżeli wystawa jest kiczem, to nikt tam nie przyjdzie, jeżeli razi katolików, niech na nią nie idą. Nakłanianie władz do zamknięcia wystawy, za której zorganizowanie ktoś płaci i za której obejrzenie też trzeba zapłacić, jest Lepperyzmem w klasycznym wydaniu. (~Adam Strzelecki, 2001-11-24 15:47:59)

    Też uważam że sztuka i religia to dwie różne sprawy ale jaka to sztuka dobazgrac coś na dziele stworzonym przez innego ??? autor poszedł na łatwizne bo ławto się domysleć jaką burze wywoła takie "dzieło"i miał rozgłos i skandal w kieszeni (~M, 2001-11-26 10:58:11)

    O ile mi wiadomo lepperyzm polega głównie na obrażaniu innych osób i wyśmiewaniu, w ordynarny sposób,ich wartości. Więc określenie to odnosi się raczej do bronionych przez Pana "artystów" i wystawców. (~Bromba, 2001-11-27 11:04:35

    Sztuka

    Takie dziela sztuki to ja codziennie tworze z nudow. (~wwww, 2001-11-27 17:54:02)

    Obraza uczuć religijnych

    Jeżeli ktoś tak reaguje to jest dla mnie karłem duchowym. Prawdziwych przekonań religijnych obrazić się nie da w żaden sposób.Ataki zbywa się wzruszeniem ramion. Człowiek wierzacy nie rozczula się nad obrazkami itp. Przedmioty mają jedynie wartość materialno-histo yczną. (~Ponadreligijny, 2001-11-28 12:09:23

    Do Adama z Chicago Adasiu tu zadziałał ten sam mechanizm co u Was obecnie w Ameryce. Dlaczego nie mówi się u Was teraz chętnie o wieżach WTC, wągliku, Osamie, dlaczego wycofaliście filmy o płonących wieżowcach , o smierci - bo to wszystko godzi w ludzkie uczucia. (~Lidka, 2001-11-28 12:35:45)

    Wszystkie obrazy to dzieła ludzi

    Kropione wodami święconymi lub nie są do czasu ich istnienia rzeczami materialnymi. Ich wszelkie przeróbki są już nowymi rzeczami. Pierwowzory będące w innych, starych miejscach nie śą narażone na na śmiech i mogą chętnym służyć do ich czczenia, uwielbiania. Nie mają one z drugiej strony absolutnie nic wspólnego z podmiotami (bóg, bogini, święci.) (~Czecze, 2001-11-28 11:34:22)

    Załóżmy że słusznie rozumujesz(?), a zatem rzecz nie tylko bedzie sie tyczyla symboli religijnych ale też symboli wszelakich na przyklad symboli przyjetych przez pewne spolecznosci jako godla, herby itp. ZATEM - idąc dalej tropem Twego myślenia - namaluj obraz przedstawiajacy, calkowicie "na przyklad"!, olbrzymia tzw. Gwiazdę Dawida z przyczepioną doń agrafką plakietką w kształcie monstrualnego penisa. tez pomysł, też być może wyraz wrażliwości artystyczne, no i sprobuj wystawić tenże obraz w Brukseli - panowie z karabinami nie będą wdawać się z Tobą w pseudoakademicki e dywagacje na temat tematów sacrum i profanum. I słusznie!!!!!!!! !!!!!!!!!!!!!!! ( ~Corcoran, 2001-11-28 15:59:43)

    No żeby bylo bardziej na temat dokładnie Twojego komentarza - wcześniej proponowany ORYGINALNY wizerunek Gwiazdy z akcesoriami zmień na reprodukcje. Upieram się że dziarscy potomkowie krola Dawida nie dadzą sie wciagnac do dyskusji (np:panelowej czy wrecz sympozjum) na temat ewentualnej innej wartosci czczonego przez nich symbolu w oryginale(?) a tegoż wizerunku kopii. I słusznie!!!!!!!! !!!!!! (~Corcoran, 2001-11-28 16:04:43)

    Co to za sztuka domalować wasy to dzieci w przedszkolu potrafia

    tu chodziło tylko o wyszydzenie religii. To zwykle prostactwo. Proponuje by któryś "artysta" tak obraził wyznawców islamu lub żydów zobaczymy ole dni pożyje jeszcze potem! (~Munka, 2001-11-26 20:01:30)

    co odroznia ciebie od wyznawcow Islamu?? (~;, 2001-11-29 16:03:00)

    Artyści od siedmiu boleści

    Kiedyś żeby zyskać miano artysty trzeba było być naprawdę wybitnym twórcą. Teraz wystarczy nasrać na schodach galerii i zebrać pięciu klakierów zachwycających się pięknem kupska, by wejść na salony. Przecięta na pół krowa, instalacja z kiepów i popielniczek - oto dzisiejsza sztuka. Na tej drugiej najlepiej poznała się sprzątaczka o czym ostatnio wspominał ONET w kategorii Ciekawostki. Nie oszukujmy się, że te "dzieła" wzbudzają jakiekolwiek odruchy a jeśli już to co najwyżej wymiotne... Belgijska wystawa to najlepszy wyraz prymitywizmu i debilizmu jej twórców. Jednakże, taka sztuka, jacy jej odbiorcy. Dopóki będziemy się zachwycali gównem na schodach galerii, dopóty "artyści" będą na nie srali... (~m, 2001-11-27 16:15:03)

    1. kiedys nie bylo artystow
    2. czy zastanawiales sie kiedys nad swoim "prymitywizmem"
    (~lcx, 2001-11-29 16:07:48)

    Dzieło artysty Rzepeckiego

    Grafika jest po prostu zwyczajnie głupia, co wynika wyłącznie z poziomu intelektualnego i ze zdolności twórczych artysty szpecących cudze obrazy /nieistotne, o jakim znaczeniu/ Domalowywanie wąsów, bród, pejsów, etc., zawsze było złośliwą szkolną psotą, którą niekoniecznie trzeba eksponować na wystawach zwłaszcza ważnych i promocyjnych (~marek, 2001-11-25 22:08:39)

    proponuje postudiowac (choc w nieznacznym stopniu) historie sztuki, proponuje rowniez troche pomyslec. (choc nie liczylbym w tym przypadku na interesujace efekty) (~lcx, 2001-11-29 16:11:39)

    O co tym razem chodzi pseudo ludziom.

    Znow szarga sie wizerumki chrzescijanskie. Uwazam ze nie mozna powiedziec ze jest wolnosc i jak nie chcesz to nie ogladaj bo rownie dobrze mozna powiedziec jak bija dziecko to tez nie patrz, nie raguj na cudza krzywde. Tu powinno zadzialac MSZ tylko ze cimoszka woli w Brukselii obiecywac cfaniaczkom z UE Polska ziemie niz zajac sie ta sprawa - po co nam taki rzząd. (~Speedy, 2001-11-23 12:19:34)

    Sztuką jest to wszystko, co skłania do refleksji, przemyśleń, co pozostawia jakiś ślad w duszy, nawet ulotny. Czy te obrazy mają taką właśnie moc? Owszem. Biczowany w obozie Chrystus jest dla mnie symbolem zatracania się człowieczeństwa w warunkach zezwierzęcenia, pogubienia wszystkich wartości humanistycznych. Ten, który był symbolem miłości i ucieczką dla wszystkich cierpiących z powodu jej braku, sam otrzymuje razy od więźnia. Podniesiono rękę na ucieleśnienie miłości agape, zatem upadło nie tylko człowieczeństwo, ale też wszystko, co święte. Maria z wąsami... cóż dla mnie jest wyrazem, niezmiernie przewrotnym, zbytniego przykładania wagi do symboli li tylko. Czymże jest obraz? Kawałkiem płótna, drewna, kartonu. To, co naprawdę winno być wyrazem wiary, czyny, ma zupełnie inny, niematerialny, bezobrazowy wyraz. Może dlatego tak często o nim zapominamy? I tak, jak wizerunek można uszkodzić, zniszczyć, to wszystko to, co on wyraża, powinno być niezniszczalne. Jakże często niestety pozostajemy przy tych wyłącznie materialnych wyrazach wiary. Dlatego mnie te obrazy nie obrażają. Skłaniają swoją prowokacją do myślenia, do refleksji. No, ale ja mogę być pseudoczłowiekiem, chociaż nie wstydzę się podpisać swojej opinii. (~aramin, 2001-11-24 16:06:47) Dla wielu ludzi pusty kieliszek jest okazją do refleksji i takich tam "głębokich" przeżyć - ergo jest sztuką. (~Mariusz, 2001-11-29 17:40:06)

    Madonna z wąsami

    Trudno mi się wypowiadać na temat wystawy, której nie widziałem. Wystarczy mi prezentowane na stronie "dzieło" Adama Rzepeckiego "Matka Boska z wąsami", które jest przejawem tylko imptencji twórczej i braku kultury (by nie nazwać tego dosadniej) wspomnianego pana. Dziwne, że w ogóle podaje się go za "autora" prezentowanej "pracy" - tyle potrafią "stworzyć" niewychowane dzieciaki smarujące brudnym palcem po ścianach w ubikacjach szkolnych, choć szkody są nieporównanie mniejsze. (~Wojciech Zięba, 2001-11-25 23:46:28)

    religia to opium dla twojego "umysłu" (~antyklerykał, 2001-11-26 12:16:16)

    Zaskakujacy wniosek wysnul Pan z poprzedniej wypowiedzi. Wydaje mi sie ze nawet trudno stwierdzic czy autor tej wypowiedzi jest wierzacy. Przy okazji: czy odroznia Pan religie, wiare, Kosciol, ksiezy, klerykalizm ...? Czy wie Pan co te slowa znacza. Wyglada na to ze nie. Zdziwi Pana pewno bardzo ze w samym Kosciele (czyt. wspolnocie wierzacych) znajdzie Pan wielu swiadomych ludzi, ktorzy wiedza co to klerykalizm i sa mu przeciwni. Ale dla Pana chyba kazdy wierzacy to klerykal. Skoro nie wie Pan nic o wierze i nie rozumie katalikow, to skad taka agresja. Zrobili cos Panu? Zostaw Pan nam nasze problemy. I daj nam zyc jak chcemy. A Pan niech sobie zyje po swojemu. Kazdy ma wolny wybor. (~Wierzacy, 2001-11-26 12:49:26)

    ...a dla Twojego umysłu opium to brak myślenia. (~Polakd, 2001-11-26 21:42:15)

    Smutne czasy nadeszły, Panie Wojciechu. Albowiem miniony XX wiek jest niestety wiekiem, w którym dla biznesu stworzono wiele różnych nowych pojęć (a wśród nich makabryczne wręcz pojęcie "przejawu sztuki"), które doprowadziły do totalnej degrengolady i dewaluacji pojęcia sztuki. Dziś wszystko może być sztuką, nawet, excusez le mot, sranie. Konec świata. Na dodatek mięzynarodowa sitwa handlarzy "dziełami sztuki" i "krytyków sztuki" doprowadziła w ciągu ubiegłego stulecia do sytuacji, w której uzurpuje sobie WYŁĄCZNE, święte i nienaruszalne prawo do decydowania o tym, co od dziś będzie się nazywało "sztuką", a co jeszcze nie. Ku pokrzepieniu serc opowiem jednak Panu związaną z tym zabawną historię, w której zmuszono owych pajaców do przyznania, że "Król jest nagi": swego czasu (bodajże w Niemczech) pewien kpiarz zorganizował wernisaż młodej japońskiej malarki abstrakcjonistki . Zjechali się ci "guru" bardzo licznie, cmokali, podziwiali i... wiele obrazów kupili. A on wówczas otworzył drzwi do drugiej sali i pokazał im, że bohomazy, które właśnie nabyli, namalowała małpa. Oburzeni i ośmieszeni "guru" rzucili się na niego, aby oddawał forsę, na co on im odparł: "Pialiście przed chwilą z zachwytu, bredziliście o talencie tej malarki, doszukiwaliście się w tych bohomazach Bóg wie czego, a teraz nagle przestały wam się podobać? Ja was nie oszukałem: małpa jest młoda, jest samicą, pochodzi z Japonii i maluje abstrakcyjne obrazy. Więc teraz mordeńki w kubeł i poszli won!". Dawno nikt tego numeru nie powtórzył, a przydałoby się, oj przydało. Pozdrawiam (~czarny kot niepokorny, 2002-04-30 17:17:50)

    Broniąc symboli bronimy siebie

    Istnieje cały szereg symboli, które w imię KULTURY wymagają poszanowania i w żaden sposób nie godzi się ich szargać, obojętnie czy będą to symbole chrześcijańskie, judaistyczne, muzułmańskie, czy jeszcze inne. Depcząc je odczłowieczamy się, sami odbieramy sobie godność, bo to tak, jakbyśmy stawali w szeregu tych, którzy swego czasu palili książki, krzyże, symbole religii mojżeszowej, a potem i samych ludzi ... albo wśród tych, którzy włamują się na cmentarze i niszczą groby - świadectwo życia konkretnego człowieka, a czśto też jego wiary i dokonań. Nie wolno pozwolić sobie na pobłażanie w takich momentach, bo to one rodzą postawy antykulturowe i antyludzkie! Poza tym tu przecież nie chodzi o sztukę a jedynie o rozgłos, darmową reklamę - kto wczesniej wiedział w Polsce o istnieniu jakiegoś Wodka? A dziś mówi się o nim i pisze jak o prawdziwych i wielkich artystach. Znowu powtarzamy oklepane formulki jako ze rzekomo artystom chodzi o rozglos. Zastanow sie Torunczyku czy wielki artysta van Gogh nie bylby slawny gdyby nie ciachnal sobie ucha, albo Caravaggio, gdyby nie namalowal swietych z brudnymi nogami. Niestety w kazdym takim przypadku to spoleczenstwo nadmuchuje takie sensacje i jesli artysta jest slawny z powodu "ekscesow" to tylko dlatego, ze spoleczenstwo je tak nazwalo i jest ciagle zadne sensacyjek bez wzgledu na to czy van Gogh byl geniuszem czy nie. Tez jestem artysta i wierz mi, ze jedyne o co mi chodzi to o przekazywanie MOJEJ wlasnej prawdy o swiecie, ktora jest subiektywna i z ktora nie wszyscy sie zgadzaja. Twoja wypowiedz dotyczaca palenia ksiazek dotyczy wlasnie rzekomych "obroncow" symboli, ktorzy gotowi sa skrzywdzic czlowieka dla przedmiotu. Nie badzmy balwochwalcami, ale szukajmy prawdy. Odpowiedzmy sobie na pytanie kim wlasciwie jest ten wielce uczlowieczony czlowiek? (~obywatel wszechswiata, 2002-07-18 06:52:20)

    Trzeba tu jednak odpowiedzieć na pytanie: czym jest sztuka. Jeśli tworzeniem dzieł samych w sobie, nieprzemijającyc h - nie, Madona z wąsami nie jest tworem sztuki. Jeśli głosem w nieustającym dialogu - tak, Madonna z wąsami może być tworem sztuki. Wolę sztukę w pierwszym rozumieniu. Bywa jednak tak, że oskarżanie jej o pięknoduchostwo nie jest bezpodstawne. Zachodnia Madona z wąsami nie szokuje. Polska tak. Zatem jest przekazem. Pytanie: czy największą kontestacją symboli religijnych nie była ta, zorganizowana przez Kazimierza Świtonia w Żwirowni oświęcimskiej. Setki krzyży i krzyżyków - użytych przecież nie religijnej intencji, jako groźba raczej. Zbyt często w dzisiejszej Polsce krzyż jest groźbą. (~outsider, 2002-07-19 22:53:02)

    Żaden szanujący się artysta nie nazwie tego obrazem ani żadna szanująca się galeria nie nabędzie takiego "dzieła" jak również żadne szanujące się pismo nie opublikuje go - jeśli jest inaczej możemy tylko współczuć tym wszystkim "artystom" od siedmiu boleści. (~kiki, 2002-07-24 13:15:58)

    POLSKA-skansen-z ascianek

    Dlaczego jesli zostanie cokolwiek pokazane lub powiedziane w zwiazku z religia wywoluje w Polsce wielkie oborzenie i protesty? Bo protestuja ci ktorzy poza czubkiem swojego nosa i swoja "wiara" nie widza nic. Bowydaje im sie ze tylko oni maja racje a w przypadku tej religii monopol na zbawienie!!! Moze troche refleksji??? (~adam - chicago, 2001-11-25 23:31:24)

    Święte słowa panie Adamie. Do tego proszę zauważyć jakie, nie dość że oburzenie, a jeszcze złośliwości wywołały pańskie słowa - stwierdzające jedynie fakty - u osób broniących owej wiary. Są doskonałym przykładem hipokryzji cechującej ich wiarę. Ale MY wiemy, że nie należy brać poważnie ich słabiutkich popiskiwań. (diaboliquess, 2002-08-01 14:01:24)

    To ty nie widzisz nic poza czubek swojego nosa i pewnie budowe na której pracujesz, akurat byłem w stanach i takich "nowoczesnych" cwaniaczków to na pęczki poznałem. Uważasz to za sztuke ? to nawet dziecko 6 letnie potrafi namalować wąsy do istniejącego wizerunku, tylko ze do tego nie dokłada się propagandy i żadnej treści to nie niesie podobnie jak ten skandal (~Piotrek, 2001-11-26 20:06:04)

    Refleksja "artysty" dotyczyła głównie tego, komu tu domalować wąsy, żeby jeszcze kogokolwiek zadziwić. Plakaty wyborcze pomalowane są praktycznie wszystkie - trzeba było sięgnąć po święty obraz... Obraz ten przetrwał pocięcie żołdacką szablą - przetrwa też sprej pacykarza. (~next, 2001-11-28 08:05:14)

    Świetny komentarz, brawo ! (~kiki, 2002-07-24 13:20:41)

    z Chicago, ale koło Pcimia (~ll, 2001-11-29 18:15:51)

    Drogi kolego Adamie, usprawiedliwia Cię tylko brak wrażliwości, mam nadzieję, że nie głópota, która nie może usprawiedliwiać przecież totalnej ignorancji, braku poszanowania uczuć innych ludzi, a przede wszystkim braku wiedzy na temat, czym jest religia dla ludzi wierzących. (~Mycha, 2001-11-30 13:06:43)

    Gdzie ta obraza. Z tego co ja sobie przypominam z Pisma świętego to wyraźnie jest podane że czcić powinniśmy Boga żywego a nie jakieś figury, medaliki, obrazy i obrazki. To jest czyste bałwochwalstwo. Niezależnie czy jest to obraz z Jasnej Góry czy obrazek w domu. To tylko wizerunek nic więcej. Bo niczym więcej być nie może. Gdy Mojżesz wyprowadzał ludzi do ziemi obiecanej pokazano piękny przykład czczenia figury cielca. To samo widać i teraz. Nie interesuje nas sama istota a tylko to co jesteśmy wstanie ujżeć. Nie da się czcić materii wierząc w żeczy niematerialne. Brak tu zdrowego rozsądku i ducha. (~Jezus, 2001-11-28 13:53:55)

    Jakby Ci tak zależało na tej księdze, to byś się tak nie podpisał. Tuż za cytowanym przez Ciebie fragmentem napisane jest nie będziesz brał imienia Pana Boga swego nadaremnie. Bardzo wybiórcza znajomość Biblii. (~Mariusz, 2001-11-29 17:46:25)

    Pleciesz trzy po trzy. Jezus jest normalnym imieniem, a nie nazwą własną Boga (nawiasem mówiąc Bóg nie jest też Jego imieniem własnym i dlatego można tego określenia w miarę swobodnie używać). Imię Jezus jest niezwykle popularne w krajach katolickich (w formie Jesus, a czasami nawet w formie dwuimiennej np. Jesus Maria), głównie w Ameryce Łacińskiej (zaś w krajach muzułmańskich chyba jako Issa). (~dabia, 2003-02-07 21:36:15)

    a co z tradycją. dlaczego zmieniać coś, co od pokoleń dla pewnej grupy ludzi stanowi pewna wartość. wykreowanie podobnej pracy zawsze będzie wzbudzac negatywne emocje. więc po co? (~róża, 2002-05-01 11:26:46)

    PARANOJA

    W co wierzysz Polaku , gdzie był Bóg w czasie wojny gdy mordowano bezbronnych , czarna zaraza gorsza od faszyzmu,z pełną gębą frazesów (~Bezbożnik, 2001-11-25 08:50:56)

    Nie jestem Polakiem i raczej z katolicyzmem nie identyfikuje sie. Jednak przeraza mnie ton wszelkich dyskusji na lamach gazetki onetu na tematy wiary, Boga, Kosciola. Ile tu jest uprzedzen krzydwdzacych ludzi identyfikujacych sie z chrzescijanstwem , nie powiem swiadczacych o swoistym zranieniu i awersji na tle wiary religijnej. Dziwie sie Polakom, ze potrafia wyrazac sie z taka pogarda na temat wartosci w ktore wierzyli ich przodkowie. Biedny to narod, ktory na waznym dla ich kraju przyszlosci, zarazem niebezpiecznym zakrecie dziejow potrafi z taka chorobliwa awersja i pogarda wyrazac sie o czyms co jest dla nich swietoscia. A, propo pytanie dla oswieconych demokracja i wolnoscia, czy wolnosc upowaznia obrazac uczucia innych ? Ten narod jesli nie zmieni sie, na oczach jednego lub dwu pokolen zniknie, lub potomkowie wspolczesnych beda sie wstydzili z powodu glupoty i malosci ich przodkow zyjacych na przelomie XX/XXI wieku. (~Zyczliwy Polakom Europejczyk, 2001-11-25 21:48:55)

    Masz racje kolego, kimkolwiek jestes i gdziekolwiek mieszkasz. Polacy sa tacy dlatego, ze zychlysneli sie Zachodem. Miejsce kosciola zajal Mcdonald i inne amerykanskie i nie tylko, bzdziny. Podniecamy sie wszystkim co ma etykietke "made in usa" a zapominamy o naszych wartosciach, obyczajach, kulturze.Bawimy sie w helloween i to w okresie gdzie wypadaloby pomyslec o bliskich zmarlych, a zapominamy, ze my tez mielismy kiedys nasze "Dziady", czy noc swietojanska.Chc emy sie bawic - robmy to po polsku. Ale to,ze Polacy odwracaja sie od Kosciola, to tez zasluga samego kleru - za bardzo sie miesza w polityke i sam nie jest swiety. (~emigrant, 2001-11-26 14:54:24)

    pojedz do Lichenia, z zobaczycz "prawdziwy" polski katolicyzm (~lcx, 2001-11-29 16:15:13)

    Co do II wojny swiatowej to wiedz, ze Bog do konca sznuje ludzka wolnosc. Ciekawe, ze z jednej strony ludzie dziwia sie ze Bog nie interweniowal jak sie ludzie mordowali na wojnie, w obozach itp, a z drugiej uwaza za ograniczenie swojej wolnosci X Przykazan i nauke Kosciola. Za ciemnogrod uwaza sie Kosciol gdy staje w obronie zycia czy zwraca uwage na o wiele subtelniejsze przejawy naszego zycia. Bog nie moze interweniowac z naruszeniem naszej wolnosci. Musimy sami podejmowac dobre decyzje. On nas moze tylko pokierowac, jak bedziemy chcieli. (~Rafal, 2001-11-26 13:04:40)

    W niebie... (~głupszyś ty od mojego buta, 2001-11-26 13:35:07)

    Zalosny glupcze! (~Apo, 2003-02-10 20:48:42)





    Protest przeciw dyskusji z bluźniercami
    Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej, Kraków


    9 stycznia 2002 roku członkowie Stowarzyszenia Ks. Piotra Skargi zorganizowali pikietę pod krakowską galerią "Bunkier Sztuki". Uczestnicy pikiety protestowali przeciwko zorganizowanej tam dyskusji z udziałem autorów bluźnierczej wystawy "Irreligia", która otwarta została w Brukseli. W brukselskim Atelier 340, o czym pisaliśmy w poprzednim numerze "Przymierza...", wystawione zostały eksponaty profanujące najświętsze wizerunki Jezusa i Maryi.

    Zdaniem organizatorów protestu, dyskusja z udziałem osób odpowiedzialnych za bluźnierczą wystawę w Brukseli jest rodzajem sondażu społecznego, który ma pokazać, czy sytuacja "dojrzała" już do tego, aby wystawę tę zorganizować w Polsce. Podczas pikiety odczytany został m.in. list do prezydenta miasta. - Bolesnym jest, że dla nobilitacji i społecznego uznania osób, które dopuściły się tak haniebnych czynów, nie mających sobie równych, wydawane są publiczne pieniądze, którymi dysponują władze miejskie Krakowa. Wstrząsające, że dla prezentowania postaw barbarzyńskich i antycywilizacyjnych, władze Królewskiego Miasta Krakowa udostępniają placówkę kulturalną, która jest finansowana z publicznych pieniędzy pochodzących od tych, z których uczuć szydzą ludzie odpowiedzialni za wystawę "Irreligia" – napisali w liście do prezydenta Andrzeja Gołasia uczestnicy protestu.

    Wchodzącym na dyskusję wręczane były ulotki z tekstem, który informował o bezsensowności dyskusji z bluźniercami, którzy świadomie dopuszczają się ataków na naszą świętą wiarę. Podczas pikiety pod galerią jej uczestnicy odmówili dziesiątek Różańca Świętego w intencji wynagradzającej i przebłagalnej za grzechy bluźnierstwa. Na koniec wszyscy odśpiewali Apel Jasnogórski i pieśń "Christus Vincit!".



    Protest przeciwko bluźnierczej wystawie w Brukseli

    Protest przeciwko haniebnej wystawie w Brukseli skierowany do ministra kultury Andrzeja Celińskiego przygotowali członkowie Stowarzyszenia im. Ks. Piotra Skargi. List domagający się od ministra zdecydowanych działań wobec osób odpowiedzialnych za przygotowanie haniebnej dla Polaków wystawy, odczytany został podczas odbywającego się 10 listopada Krakowskiego Forum Kultury Polskiej. "Stanowczo protestujemy przeciwko bluźnierczej i haniebnej dla całego środowiska polskich artystów postawie autorów wystawy >>Irreligia<< zorganizowanej w ostatnim czasie w Brukseli przez przedstawicieli polskich środowisk twórczych(...) Postawa organizatorów wystawy oraz twórców owych "dzieł"zasługuje na usytuowanie jej w kręgu ekscesów takich jak dewastacja cmentarzy i profanacja miejsc kultu. Bierność wobec tej profanacji stanowi zachętę do postaw antycywilizacyjnych i barbarzyńskich aktów" - napisali autorzy protestu.

    Pod listem do ministra kultury podpisało się kilkadziesiąt osób - uczestników Krakowskiego Forum Kultury Polskiej. Wśród nich swe podpisy złożyli m.in. JE ks. bp Albin Małysiak, poseł Marek Jurek i artysta fotografik Stanisław Markowski.

    Kopie listu oraz list z podpisami przesłane zostały do wiadomości Konferencji Episkopatu Polski oraz mediów.

    Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej im. Ks. Piotra Skargi, Kraków



    KS. STANISŁAW MUSIAŁ SJ
    Nie o "cenzurki" chodzi!


    Czy artysta może manipulować symbolami religijnymi?

    Tygodnik Powszechny 21 01 2002

    Trzeba mieć nadzieję, że twórcy nie będą ulegać pokusie szarżowania przemocą "artystyczną". Wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się czyjeś prawdziwe cierpienie. Inaczej żyłoby się nam wszystkim trudniej na tym świecie. O to chodziło w krytyce Irreligii. Nie o rozdawanie "cenzurek".

    Nie zgadzam się z opinią Katarzyny Bik, wyrażoną w "Gazecie Wyborczej" z dnia 11 stycznia br. w artykule "Cenzurki dla Irreligii", że dyskusja w krakowskim Bunkrze Sztuki w dniu 9 stycznia "była równie absurdalna jak protesty jej przeciwników przed wejściem do galerii. Ani bowiem uczestnicy spotkania, ani protestujący pokazu w Brukseli nie widzieli". Dla przypomnienia: chodzi o głośną (tylko w Polsce!) wystawę "Irreligia. Morfologia tego, co niesakralne w XX-wiecznej sztuce polskiej", pokazaną w Brukseli w ramach "Europaliów - Polska 2000", na której zaprezentowano 130 prac 43 polskich artystów. Oczywiście - że nie była to dyskusja o wystawie jako takiej. Przed dyskusją jednak pokazano półgodzinny film, poświęcony wystawie. Dostępne też były reprodukcje niektórych wystawionych prac. Tak więc "uczestnicy spotkania" mieli dość materiałów w ręce, by wypowiedzieć się nie "absurdalnie" na temat, co wolno artyście, a czego mu nie wolno.

    Mam zastrzeżenie co do podtytułu wystawy. Sugeruje on, że sztuka polska w XX w. dzieliła się na sakralną i niesakralną. Lepiej byłoby podać bez ogródek: "Morfologia tego, co anty-sakralne w XX-wiecznej sztuce polskiej", przymiotnik bowiem "niesakralny" znaczy tyle co "świecki".

    Z trudem budował swoją definicję "irreligii" kurator wystawy, dr Kazimierz Piotrowski, który jako pierwszy zabrał głos w dyskusji. Przyjął w końcu za socjologiem Colinem Campbellem, że irreligia to taka postawa wobec religii, która nie kwestionując istnienia przedmiotu wiary (jak ateizm) podaje w wątpliwość podstawy doktryny religijnej, z którą jednostka jest kulturowo związana. Nie ukrywam, że podana "definicja" mnie nie zadowala. Jest to typowe wylewanie dziecka z kąpielą! Bo cóż innego znaczy "niekwestionowanie" przedmiotu wiary przy równoczesnym "poddawaniu w wątpliwość" jej podstaw. Brakuje też, moim zdaniem, w "definicji" elementu kwalifikowanej negatywności wobec religii jako takiej. Na ten jej komponent wskazuje przedrostek "ir-". Dla przykładu: nigdy nie powiemy o zwierzęciu, że ma "irracjonalny" stosunek do czegoś, tylko o człowieku, od którego wymaga się zachowań "racjonalnych".

    Jak ocenić wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej z domalowanymi wąsami? Ponoć artysta wzorował się na geście "obrazoburczym" Marcela Duchampa w stosunku do Mony Lizy. Dla mnie jest po prostu to akt desakralizujący, i co więcej gest desakralizujący do piętrowej potęgi, bo wyjątkowo prześmiewczy. Nb. zasmuciła mnie odpowiedź obecnej za prezydialnym stołem artystki, która na pytanie, jak czułaby się, gdyby ktoś jej matce na fotografii domalował wąsy. "Nie miałabym nic przeciw temu!" - stwierdziła. Nie chciałem być niegrzeczny i zapytać ją, czy nie miałaby nic przeciw temu także w przypadku, gdyby chodziło o nagrobny wizerunek jej matki. Jak ocenić jeden z aktów "Madonny", i to chyba najniewinniejszy z serii: siedząca, zażywna młoda kobieta, obnażona do pasa, trzyma w geście Piety zblazowanego mężczyznę, z twarzą zwróconą do widza z wyzywająco kpiarską miną? Nie ma cienia cierpienia w tej "Piecie"! Nie mam nic przeciw aktom w sztuce, ale nie rozumiem, dlaczego trzeba "angażować" na modeli i modelki osoby, czczone przez miliony ludzi, czyli wchodzić na teren sakralny i podpierać się symboliką religijną przy uprawianiu tego rodzaju sztuki. Jest to moim zdaniem wyjątkowo brutalna forma przemocy wobec innych. Jakże uczciwym i czystym wydaje mi się pod tym względem Picasso, choć zdeklarowany ateista.

    Dyskusja toczyła się początkowo wokół tematu, czy artyście wszystko wolno. Wkrótce jednak okazało się, że każdy z dyskutantów ma własną, mniej lub bardziej "rozciągliwą" definicję wolności. Dopiero pytanie, czy artyście wolno zadawać innym cierpienie, w znacznej mierze ukonkretniło debatę. Należy się szczere podziękowanie kierownikowi Klubu Bunkra Sztuki, Adamowi Budakowi za zorganizowanie tego spotkania. Artyści "dowiedzieli" się bowiem od nie-artystów, że dla chrześcijan Chrystus, Matka Najświętsza to osoby żywe, czczone i kochane, i to ponad własne życie. Stąd wszelkie akty "desakralizacyjne" wobec Nich są i będą odbierane przez osoby wierzące bardzo boleśnie. Z kolei nie-artyści, dowiedzieli się - zwróciła na to bardzo słusznie Anna Maria Potocka - że nie trzeba być zbytnio przewrażliwionym i inkwizytorskim wobec artystów, a już w żadnym przypadku nie-artyści nie powinni powodować się uczuciem nienawiści czy zemsty wobec twórców "skandalistów".

    Surowo ocenił "Irreligię" Jerzy Bereś, który jako jeden z pierwszych zabrał głos w dyskusji. Jego zdaniem każdą wystawę może "położyć" jeden kicz, a w Irreligii było ich więcej. ,,Dobrze zatem zrobiłem - powiedział - że nie wziąłem w wystawie udziału".

    Trzeba mieć nadzieję, że twórcy nie będą ulegać pokusie szarżowania przemocą "artystyczną". Wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się czyjeś prawdziwe cierpienie. Inaczej żyłoby się nam wszystkim trudniej na tym świecie. O to chodziło w krytyce Irreligii. Nie o rozdawanie "cenzurek".

    Ks. Stanisław Musiał SJ




    Publikowane poniżej komentarze do artukułu są prywatnymi opiniami użytkowników portalu.
    Onet.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.




    Świętości nie są święte

    Człowiek ma prawo do wypowiadania się na każdy temat. Religie nie mogą być tu wyjątkiem.
    (~al, 2002-01-23 22:51:05)

    Al pomyśl. To co ta pani uprawia to nie jest sztuka tylko protest za pomocą profanacji. Lepiej było by dla wszystkich gdyby w ciszy i w odosobnieniu pobawiła się wibratorem.
    (~rysa, 2002-01-23 23:28:46)

    zamiast zastanawiac sie co jest sztuka , a co nia nie jest, moglibyscie Panie i Panowie walic glowami o mur z wielkiego rozpedu...na jedno by wyszlo!
    (~pseudoartysta, 2002-01-24 04:06:32)

    Przepraszam, ale jeśli uważasz, iz była to wypowiedź artysty to albo jesteś bardzo naiwnym człowiekiem, albo mało jeszcze wiesz na temat życia. Cóż - myślę, że owej młodej i nikomu nieznanej artystce chodziło o zaistanienie. Najłatwiej w ten sposób - zawsze znajdą się bardzo pobożni ludzie, którzy swą krytką przysporzą jej fanów. A tak naprawdę ja pozostawiłbym to bez echa - kobieta by się załamała... Pozdrawiam
    (~Rafał (kowraf@altavista.de), 2002-01-24 16:21:11)

    A jakie jest Twoje zdanie drogi Rafale???
    (~pseudoartysta, 2002-01-26 18:51:26)

    Dziwne, dlaczego tak wielkie emocje wzbudza przykładowe domalowanie wąsów wizerunkowi, będącemu JEDYNIE symbolem religijnym. W czasach kiedy dewaluują się podstawowe wartości (także religijne) warto by było zastanowić się czy nie zasługuje na większy niepokój otaczająca nas rzeczywistość. Odczytać przesłanie, a nie od razu budować stosy !!!
    (~E., 2002-01-24 16:24:50)

    Nie byloby calej klotni gdyby nie fakt, ze chcemy byc wazni i wielcy. Potepiajac kogos na forum internetowym przeznaczonym (powiedzmy to) dla szarego plebsu, zeby swoje kompleksy przelal na "ekran", czujemy ulge, ze dokopalismy artystce (czy nie artystce), spelnilismy obowiazek, a moze nawet nas ktos zauwazy...
    (~pseudoartysta, 2002-01-24 22:53:39)

    Swietosci sa swiete. Wystarczy, ze dla tych, ktorzy je za swietosci uznaja. I dlatego elementarna kultura osobista kaze je szanowac wszystkim bez wyjatku. Rowniez artystom - a tak sie sklada, ze sam sie do nich zaliczam.
    Glupota (lub rznieciem glupa) jest przypuszczenie, ze takie obejscie sie z katolickimi symbolami jak na wystawia "irreligia" nie wywola ostrej reakcji czesci spoleczenstwa. Nie wierze tworcom, ktorzy mowia, ze niczego takiego nie przewidywali, podejrzewam ich natomiast o probe "wyplyniecia" na skandalu, a to - w sensie artystyczym - totalne pojscie na latwizne.
    (~m, 2002-01-28 18:03:19)

    Ta cala teoria wyplyniecia na skandalu jest naiwna i naciagana i wszyscy sie jej uczepili jak rzep psiej... Przeciez jesli jestes artysta, to nie wierze, ze nie masz pytan zwiazanych z Twoja religia, czy nawet watpliwosci, ktore mieli nawet swieci. Poza tym gdyby naklejono to zdiecie na Gwiazde Dawida (w/g dosc prymitywnej propozycji niektorych) bylaby to rzeczywiscie plytka i nic nie znaczaca prowokacja. Natomiast w przypadku ukrzyzowania to przeciez wiemy, ze Pan Jezus nie byl ukrzyzowany w kalesonach. Nie badzmy hipokrytami!!! A co do fotografii, to uwazam, ze nie jest wcale perwersyjna, powiem wiecej: JEST PIEKNA. Jesli kierujemy sie nienawiscia i niechecia, to naszym owocem bedzie... nienawisc i niechec. (~pseudoartysta, 2002-01-28 21:35:56)

    Rzeczywiście jesteś pseudoartystą.
    (~for, 2002-02-05 23:53:53)

    Poza tym podejrzewanie o wyplyniecie na skandalu takich starych wyjadaczy jak Rzepecki, Warpechowski, Rumas, a nawet NIEZYJACY (!) juz Hasior, wola o pomste nie powiem dokad, bo zostane okrzykniety bluznierca,.
    Jesli chcecie wiecej emocji to podaje nazwiska artystow, ktorzy tez mogliby byc okrzyknieci bluzniercami:
    1. Witkacy.
    2. Kantor.
    3. Przybyszewski.
    4. Gombrowicz.
    5. Kieslowski (!)
    6. uwielbiany Duda Gracz
    7. Starowieyski
    no moze jeszcze kogos tam znajdziecie przy odrobinie wysilku intelektualnego...
    (~pseudoartysta, 2002-01-28 21:58:24)

    No w końcu walnąłeś jak łysy grzywką o parapet. Mam dość twojej ignorancji. Wielu z tych przez ciebie wymienionych myślało zupełnie w inaczej niż to przedstawiasz.
    (~rysa, 2002-02-12 10:03:15)

    Co to za wypowiadanie się? Tyle jest płotów na świecie, one akurat nadają się na takie wypowiadanie. Artyści z Bożej łaski. Przecież to jest denny kicz, jak brak talentu, to się chce szokować.
    (~Jerzy, 2002-02-05 23:51:14)

    Polemika

    Szanowny kapłanie, podana definicja irreligii wydaje się dokładnie oddawać sens tego pojęcia. Ateista nie dysponuje dowodami na nieistnienie Boga tak jak wierzący nie dysponują dowodami na istnienie Boga. Gdyby takowe dowody istniały nie byłaby to wiara tylko nauka. Można zatem negować sens istnienia Kościoła Katolickiego i religii chrześcijańskiej jako opartych na nader wątłych dowodach (a właściwie braku jakichkolwiek) i jednocześnie nie podważać istnienia Boga jako że nie sposób tego udowodnić. Czcząc Boga chrześcijanie czczą obiekt całkowicie abstrakcyjny. Większość wiernych nie jest moim zdaniem w stanie zrozumieć takiej abstrakcji.

    Jak Pan rozumie "negatywność wobec religii"? Czy ma to oznaczać wrogość wobec Kościoła i religii czy też typową dla ateizmu obojętność dla religii?

    Nie znam się na sztuce. Pan zapewne także nie. Zatem nie wypada nam zabierać głosu w tej akurat sprawie. Rozumiem, że nie oburza Pana "angażowanie na modeli i modelki" osób czczonych przez miliony kiedy tworzone dzieło ma wychwalać i gloryfikować owe osoby. Chciałbym Panu przypomnieć, że w Korei miliony ludzi autentycznie czczą Kim Ir Sena i jego syna. Zatem wypowiadając się o nich krytycznie ranimy uczucia tych ludzi! Jeśli nam wolno tak czynić dlaczego odmawia Pan artystom takiego prawa? Ma Pan monopol na "prawdę" i "rację"?

    Nie zgadzam się, że wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się czyjeś cierpienie. Dla wielu ludzi (chrześcijan) budowanie przez Kościół monumentalnych budowli jak katedra w Licheniu i Świątynia Opatrzności Bożej w sytuacji gdy ludzie w Polsce umierają z głodu i zimna jest głęboko niemoralne i rani ich uczucia. Zatem w myśl Pańskiego stwierdzenia wolność tych ludzi uległa ograniczeniu. Czy wobec tego Kościół powinien wstrzymać te inwestycje a pieniądze przeznaczyć na biednych? Dla psychopaty fakt że żyje osoba której on nienawidzi jest źródłem bólu. Czy wobec tego nienawidzony powinien umrzeć?

    Zapewniam Pan że w przypadku sztuki jest znacznie łatwiej. Wystarczy ignorować dzieła których się nie akceptuje. Nie trzeba od razu palić na stosie ich twórców. A do tego nawołują niektórzy katolicy wypowiadający się na forum onet.pl. Nie potępił Pan takich postaw w swoim tekście. Ciekawe dlaczego?
    (~Jacek Paczkowski, 2002-02-06 11:47:29)

    Talibowie też powoływali się na prawdziwe cierpienie

    Argument że "wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się prawdziwe cierpienie" to narzedzie cenzury ideowej. Niestety, Drogi Panie Musiał, chodzi właśnie o cenzurki. Talibowie też likwidowali tylko sztuke która powoduje "prawdziwe cierpienie". Np. posągi Buddy. Dla dobrego muzłumanina jakiekolwiek przedstawianie twarzy jest "obrażaniem godności ludzkiej". Pański argument nie różni się niczym od nich.

    Jeśli kogoś obraża wystawa, nie musi jej oglądać. Ja osobiście uważam że ponieważ wszyscy jesteśmy w głębi duszy katolikami, eksplorowanie tematów kościelnych w obrazoburczy sposób może dać pyszną sztukę. Jak np. "Madonna". Albo Papież pod meteorytem z "Zachęty:.. Świętokradzwo to artystyczny dynamit.
    (~marcinsz@yahoo.com, 2002-01-30 11:42:44

    Oczywiscie, ze tak. Tyle ze najgorszym faktem jest to, ze tu raczej nie chodzi o "uczucia religijne", ale o strach przed "niezrozumialym". Gdy czegos nie rozumiemy, bedziemy z tym walczyc wykorzystujac wszelkie fortele i powolujac sie na "uczucia" nawet wtedy, gdy nie zawsze takie miewamy.
    (~"spoleczenstwo", 2002-01-30 19:37:03)




    Zbigniew Kaźmierczak<
    Dwa główne powody nietolerancji


    1. Różnica


    W niniejszych rozważaniach chciałbym skupić się na głównych powodach nietolerancji. Nie rozważając szczegółowych i złożonych kwestii społecznych związanych z problematyką tolerancji i nietolerancji, skoncentruję się na dwóch głównych powodach, jakie zdają się być istotnym źródłem nietolerancji, a więc – tak jak ją tutaj rozumiem - niechęci i nienawiści między ludźmi ze względu na odmienne poglądy, jakie żywią. Kwestię nietolerancji poruszam więc w aspekcie postawy życzliwości, miłości bądź niechęci i nienawiści wobec drugiego z powodów różnic światopoglądowych. Dokonując poniższych analiz, chciałbym zarazem zaznaczyć, że nie przesądzam, iż powody przeze mnie analizowane są jedyne i że nie istnieją inne, które byłyby równie ważne jak te które omawiam.
           Zacznę od tezy, że status idei tolerancji jest niepewny. Znane jest powiedzenie Goethego: „Dulden heißt beleidigen” (Tolerować znaczy obrażać). Dla Nietzschego z kolei „tolerancja jest (...) dowodem nieufności wobec własnego ideału” .1   Jak się wydaje, główne zagrożenie płynie dla niej ze strony dość fundamentalnych procesów psychologicznych. Wszelka bowiem różnica, którą można by określić jako różnicę osobistą jest powodem niechęci czy wręcz nienawiści i sytuacja ta jest – z czysto ludzkiego, a więc nie dotkniętego łaską punktu widzenia – całkiem zrozumiała. Mówiąc o różnicy osobistej, mam na myśli różnicę, która powstaje wówczas kiedy poprzez swój pogląd jedna jednostka podważa jakieś elementy sfery osobistej inne jednostki. Podobnym źródłem niechęci niekoniecznie musi być natomiast różnica, która podważa jakieś nawet istotne dla poglądu tezy. Te ostatnie bowiem, aczkolwiek ważne ze względów „systemowych”, ze względu na miejsce w logicznej i metodologicznej hierarchii prawd, nie w równym stopniu są ważne dla danej jednostki, gdyż nie w równym stopniu stanowią jej raison d’être w płaszczyźnie sfery osobistej. Sądzę, że wbrew wszelkim subtelnym rozumowaniom i politycznie poprawnym zasadom dyskutowania, kiedy mamy do czynienia z różnicą osobistą, niechęć do poglądu staje się automatycznie niechęcią do osoby, która go głosi. Każdy argument ma w takich przypadkach większy lub mniejszy posmak argumentum ad personam.
            Jak wiadomo, światopogląd, a zwłaszcza jego strona filozoficzna i religijna, jest w szczególnym stopniu tą domeną, na której zasadza się sfera osobista danej jednostki. To w kontekście swego stosunku do zagadnień filozoficzno–religijnych jednostka kształtuje swoją najgłębszą, najbardziej osobistą orientację życiową, swoje usprawiedliwienie i źródło swego samooskarżenia. Z tego też względu szczególnie w obszarze tych zagadnień wprowadzona przez drugiego różnica może łatwo stać się różnicą osobistą, a tym samym przyczynkiem do powstania niechęci do jego poglądu i niego samego. Światopoglądowe źródło niechęci między ludźmi zostaje uwypuklone przez Sokratesa w Eutyfronie – rozmawiając z tytułowym bohaterem powiada on: „Na jakiż temat musielibyśmy się poróżnić i do jakiego nie mogło dojść rozstrzygnięcia, żebyśmy się wrogami stali i pogniewali jeden na drugiego? Może tego nie masz tak pod ręką; ja powiem, a ty popatrz, czy to nie jest to, co sprawiedliwe i co niesprawiedliwe, co piękne i co haniebne, i co dobre i co złe. Czyż to nie właśnie te tematy, o które gdy się poróżnimy, a nie możemy dojść do należytego rozstrzygnięcia tych rzeczy, stajemy się wrogami, ilekroć się nimi stajemy, i ja, i ty, i inni ludzie wszyscy?”.2  
      
    2. Czysta różnica
      
    a. Czysta różnica a problem niechęci
      
           Człowiek, który aktualnie przeżywa niechęć widzi zwyczajnie jej powody w przedmiocie swej niechęci, natomiast rzadko zapewne w sobie samym – jest to błąd poznawczy typowy dla człowieka zagniewanego (podobnie zresztą jak dla człowieka podziwiającego). Błąd ten niekoniecznie musi wynikać z jego złej woli; wynika raczej z faktu, że powody podmiotowe są często przed nim samym ukryte, znajdując się w mniejszej lub większej nieświadomości. Zastanówmy się, dlaczego w ostatecznym rachunku różnica jest powodem niechęci.
           Otóż można by wyróżnić dwa rodzaje różnicy. Jedna – nazwijmy ją różnicą czystą – jest czystym zderzeniem przynajmniej dwóch niezgodnych lub sprzecznych cech, postaw, poglądów. Druga – nazwijmy ją różnicą posiadania – opiera się na fakcie, że drugi posiada więcej (albo mniej) cennych wartości niż ja (np. więcej/mniej mocy biologicznej, władzy, wiedzy, mocy dużej liczby, mocy społeczności (np. mocy narodu), środków finansowych i zdolności propagowania swoich idei itd.) albo przynajmniej pretenduje do ich posiadania.
           Zajmijmy się najpierw różnicą czystą i niechęcią, jaką ona tworzy. Otóż, jak się wydaje, ten typ różnicy jest powodem niechęci, dlatego że „jestem tym, co widzę” (P.Valéry). Kiedy patrzę na coś, kiedy myślę o czymś, przedmiot patrzenia lub myślenia staje się częścią mnie. Zewnętrze jest w jakimś stopniu wnętrzem. Jeżeli zatem stajesz przede mną ze sprzecznym wobec mojego poglądem, niejako wprowadzasz go do mojego wnętrza. Wprowadzając go zaś tam, wywołujesz chaos, rozdarcie, niepewność, a tym samym odruch obronny w postaci agresji – niechęci i nienawiści.

    Tu musimy poczynić pewną uwagę metodologiczną. Otóż może się wydawać, że podobne stwierdzenia o „wchodzeniu” do „wnętrza”, o stawaniu się zewnętrza częścią wnętrza itd. są mało naukowe, mało empiryczne, nieudawadnialne. Niewątpliwie tak jest. Ale z drugiej strony, czy to właśnie nie w domenie filozofii, a szerzej w humanistyce możemy, a niekiedy musimy pozwolić sobie na różne rodzaje „śmiałości” intelektualnych, po to aby odnosić się i wypowiadać poglądy o tym, co mimo że jest nieudawadnialne na sposób nauk ścisłych, tym nie mniej jest i pozostaje realne, i domaga się rozpoznania? O tym, że teza „Jestem tym, co widzę” nie jest zgoła fantastyczna może jednak świadczyć najpierw ogólne przekonanie występujące wśród ludzi o mentalności pierwotnej – przekonanie o istnieniu tego, co zostało nazwane przez L. Lévy–Brühla partycypacją mistyczną . 3   Fakt partycypacji oznacza, że – według innego teoretyka tego fenomenu, Gerardusa van der Leeuwa – dla człowieka pierwotnego „nie ma terenów i brak wszelkich granic; nie ma podmiotu pojętego jako ustalony byt (fr. entité fixe) ani niezmiennego przedmiotu. Jest wspólnota (fr. communion)”.4   „Partycypacja” jest więc określeniem ujmowanego w pierwotnej mentalności fenomenu, który polega na tym, że człowiek i poszczególne byty świata ożywionego i nieożywionego mogą w pewnym sensie „uczestniczyć” w sobie wzajemnie. Innymi słowy jakieś byty, które przez ludzi nowożytnych uznawane są za znajdujące się bezwzględnie na zewnątrz człowieka, przez ludzi pierwotnych, zgodnie z zasadą partycypacji, mogą zostać uznane za de facto usytuowane zarazem na zewnątrz, jak i wewnątrz człowieka. Np. południowo–amerykański lud Bororos twierdzi, że są araras (czyli pewnym gatunkiem czerwonych papug); zauważmy, że członkowie tego ludu nie mówią, że araras jest ich jakimś symbolem plemiennym, ale są przekonani, że papugi te rzeczywiście są nimi, a oni tymi papugami.5   Według G. van der Leeuwa, również my ludzie współcześni żywimy, podobne do potrzeby pierwotnych, dążenie do partycypacji. 6   Participation mystique w powyższym znaczeniu jest kategorią zaakceptowaną również przez Carla Gustava Junga. 7  
           Wróćmy do kwestii poglądów. Otóż kiedy drugi człowiek „partycypuje” we mnie ze swoim, sprzecznym w stosunku do mojego poglądem, może nastąpić we mnie dysharmonia, rozdarcie, chaos, utrata pewności co do swego poglądu, utrata pewności siebie. O tym braku pewności siebie, jak zwykle wnikliwie pisał Pascal: „Epiktet pyta (...): ‘Czemu nie gniewamy się, gdy ktoś mówi, że nas głowa boli, a gniewamy się, gdy mówi, że błądzimy w rozumowaniu lub w wyborze?’ Temu, iż jesteśmy zupełnie pewni, że nas głowa nie boli i nie jesteśmy chromi, nie jesteśmy natomiast równie pewni tego, czy wybraliśmy drogę prawdy”.8   Sprzeczny pogląd może w końcu budzić poczucie krzywdy. Zwróćmy uwagę na przykład na charakterystyczne użycie słowa „krzywda” (injury) w określeniu idei tolerancji przez Thomasa Jeffersona: „Uprawnione organa rządowe odnoszą się do takich aktów tylko wtedy gdy są one krzywdzące dla innych. Ale nie jest dla mnie żadną krzywda, że mój sąsiad powiada, że jest 20 bogów albo, że nie ma żadnego boga. Nie okrada mnie to ani nie łamie mi nogi”.9   Co prawda fakt, że ktoś wierzy w dwudziestu bogów nie krzywdzi mnie dosłownie , ale wyjaśnienia Jeffersona znamiennie zakładają, że stanowisko politeizmu może być dla teisty czy ateisty swoistą krzywdą, analogiczną do krzywdy fizycznej. Zważywszy chaos, utratę pewności siebie czy poczucie krzywdy, jakie może wywołać pogląd sprzeczny z moim światopoglądem, moja niechęć do autora tego poglądu jest jakoś zrozumiała – moja niechęć jest odruchem obronnym i wynika z lęku.
           Kiedy drugi wprowadza we mnie różnicę, próbuję odpowiednio się zachować. Jeśli jestem dość uczciwy intelektualnie, mogę sprawdzić ponownie – w kontekście wprowadzonej różnicy – prawdziwość mojego poglądu. Mogę również – niezależnie od tego, czy jestem uczciwy intelektualnie, czy też nie – próbować przywrócić stan poprzedni poprzez przekonywanie cię. Jeżeli istnieją szanse na przekonanie cię, moja zachwiana pewność siebie i rozbita harmonia zostają przywrócone, w efekcie czego wstępna niechęć do ciebie z powodu wprowadzenia różnicy słabnie. Jeżeli jednak szanse te okazują się nikłe – zaś ponowne sprawdzenie potwierdziło (subiektywną) słuszność mojego poglądu – moja niechęć zostaje utrwalona.
           W obliczu utrwalenia niechęci ostatecznym i właściwie jedynym krokiem, jaki mogę podjąć to po prostu rozstanie się z tobą, czyli, innymi słowy mówiąc, ruch w przestrzeni celem wyrzucenia ciebie z mojego wnętrza, pozbawienia cię prawa do partycypacji w moim ja – opuszczam cię i mogę później nie doświadczać twojej różnicy w ten sam intensywny sposób, jaki narzucała mi twoja obecność: nie przyjmuję cię w gościnę, nie pozdrawiam cię itd. Tak jak w Drugim Liście św. Jana: „Każdy, kto wybiega zbytnio naprzód, a nie trwa w nauce Chrystusa, ten nie ma Boga. Kto trwa w nauce [Chrystusa], ten ma i Ojca, i Syna. Jeśli ktoś przychodzi do was i tej nauki nie przynosi, nie przyjmujcie go do domu i nie pozdrawiajcie go, albowiem kto go pozdrawia, staje się współuczestnikiem jego złych czynów” (2 J, 9–11).10   Pozostaje jeszcze wprawdzie myśl o tobie, ale ona może zostać w taki czy inny sposób względnie sprawnie zepchnięta z pola świadomości (np. przez tylko pomyślane, półświadome, obraźliwe epitety). Z punktu widzenia tej analizy staje się zatem jasne, że prześladowania odmiennie myślących – aczkolwiek, rzecz jasna, zupełnie niemoralne – są podyktowane pewnymi spontanicznymi odruchami psychicznymi: są wyrazem lęku oraz wolą usunięcia odmiennie myślącego raz na zawsze z wszelkiej możliwej przestrzeni, w której mógłbym się z nim spotkać. 11   Jest dlatego zrozumiałe, że wszelka różnica, która już znajduje się przestrzennie daleko od nas (np. w Afryce, Indiach czy Chinach), mało nas obchodzi i historycznie mało obchodziła – jest raczej przyczynkiem do tworzenia „etnologicznych” fantazji, w małym zaś stopniu do niechęci czy nienawiści.
            Przyjrzyjmy się teraz bliżej genezie niechęci z powodu różnicy czystej. Zanim jednak tego dokonamy, należałoby powiedzieć kilka słów o psychologicznej genezie naszych poglądów.
      
    b. Geneza poglądu

           Zauważmy, że pogląd, który tworzymy powstaje zawsze w opozycji do pewnych egzystencjalnych i umysłowych stanów rzeczy, którym odmawiamy prawa do istnienia w naszym świadomym, uznanym za prawdziwe życiu. Powstanie poglądu w ogóle zdaje się zakładać, że istnieją takie stany (poglądy, uczucia itd.), które nie mają prawa bycia (gdyż są nieaprobowalne, nieprawomocne), a które mimo to – i owo „mimo to” jest tutaj kluczowe – uparcie powracają do naszej świadomości. Gdyby owe niepożądane stany egzystencjalne i umysłowe dało się usunąć z umysłu za pomocą jednego aktu decyzji czy pojedynczej myśli, albo – co oczywiste – gdyby podobne niepożądane stany w ogóle nie pojawiały się, pogląd jako rozbudowany – nie mówiąc już uteoretyczniony – zbiór twierdzeń nie musiałby i nie mógłby zgoła zaistnieć. Innymi słowy mówiąc, gdyby człowiek nie był jakoś wewnętrznie sprzeczny, nie byłoby potrzeby tworzenia poglądu, ażeby ową sprzeczność usunąć. 12   Brak sprzeczności sprzyja bezmyślności, płytkości – i odwrotnie: problemy psychiczne, zdrowotne czy duchowe wytwarzają, jak wiadomo, czujność, głębokość, nastrój filozoficzności. 13   Pogląd mój jest bowiem pewną warownią, z której wyprowadzam wojska do obalenia i zniszczenia tego, co uznaję w sobie za nieprawomocne i co zarazem – niczym bumerang – nieustannie pojawia się w świadomości i zagraża jej; im więcej zagrożeń, tym warownia bardziej złożona i tym bardziej ufortyfikowana argumentami. Pogląd mój jest przede wszystkim samodzielnym wysiłkiem przyznania racji jednemu członowi sprzeczności i odmówienia racji drugiemu jej członowi. Znamiennie wypowiada się w tej mierze Marek Aureliusz, który wzywa do myślenia utożsamiającego się z czujnością: „Sztuka życia ma większe podobieństwo z atletyką niż tańcem, bo trzeba być w pogotowiu i stać bez trwogi wobec wypadków, nawet nieprzewidzianych”. 14  
            Wewnętrzna sprzeczność jest źródłem lęku, ponieważ tam gdzie istnieje ustalona przeze mnie moja jednostkowa prawda, wchodzi element, który na zasadzie przemocy zagraża jej. Sprzeczność owa zdaje się wychodzić szczególnie wyraźnie na jaw nie tylko w przypadku spychanych do nieświadomości twierdzeń i pragnień sprzecznych z moją prawomocną prawdą, ale również faktów, których prawdziwość nie jest ostatecznie rozstrzygnięta , a także tych, które same w sobie są lękotwórcze (np. świadomość możliwej choroby czy też zbliżającej się starości i śmierci).
      
    c. Geneza niechęci z powodu czystej różnicy

           Fakt, że zanegowany nieprawomocny stan ciągle powraca oznacza, że on wciąż we mnie istnieje – nie istniejąc rzecz jasna w świadomości, funkcjonuje nadal w mniejszej lub większej nieświadomości. Klasycznym przypadkiem jest tu dziedzictwo wychowania, które w jakimś aspekcie może zostać uznane przez jednostkę za nie całkiem akceptowalne, ale które jednak – ze względu na znaną moc tego właśnie dziedzictwa – nie usuwa się z umysłu i uparcie domaga się dla siebie praw, których mu odmówiono.
           Powyższe ustalenia pozwalają dokonać pierwszego kroku w zrozumieniu niechęci. Jak się wydaje, różnica w innych ludziach – w ich poglądach i postawach – tylko dlatego jest przedmiotem mojej niechęci, gdyż jest de facto wywołaniem „różnicy”, tj. sprzeczności, jaka istnieje we mnie samym: jest wywołaniem sprzeczności między moją świadomą prawdą a tym, co (mniej lub bardziej) nieświadome i nieuprawomocnione. Stąd, jak zostało stwierdzone na początku, mojej niechęci nie wywołuje każda różnica, ale różnica osobista – taka, która dotyka mnie bezpośrednio w mojej osobistej sferze, w sferze osobistej sprzeczności. To bowiem, czemu mój pogląd służył i czemu tak wiele energii poświęcałem – a mianowicie, aby ów „bumerang nieprawomocności” nie wprowadzał chaosu w mój prawdziwy świat i całą moją egzystencję – zostaje nagle zanegowane przez obecność określonych ludzi, którzy, „wchodząc” w obręb mnie („Jestem tym, co widzę”), jakby sprzymierzali się z moim obszarem nieprawomocności i jakby chcieli w mojej walce z nią przesunąć szalę zwycięstwa na jej stronę; ludzie, których odmienność wywołuje we mnie niechęć są jakoś spokrewnieni z moją nieprawomocnością. Mój lęk i reakcja niechęci są w takim wypadku zrozumiałe, co nie może przesłonić faktu, że w dalszej perspektywie jedynie umacniają one moje sprzeczności – umacniają niezintegrowany system, jakim jestem.
           Dowodem tego, iż to nie inny człowiek i jego pogląd wywołują naprawdę we mnie niechęć, ale że czyni to w ostatecznym rachunku zanegowany i powracający człon mojej osobistej sprzeczności jest fakt, że wobec niektórych osób, które reprezentują inną różnicę – różnicę niekiedy doktrynalnie bardziej istotną niż ta, która wywołuje moją niechęć – jestem w ogóle obojętny. Z tego wynika, że żaden powód niechęci nie może zasadniczo mieścić się w drugim człowieku i w jego poglądach, lecz we mnie samym.
           Przykładów niechęci do innych, niechęci będących de facto ukrytą niechęcią do „części” samego siebie, można by mnożyć. Najbardziej uderzające są przypadki osób, które stały się wierzącymi po długotrwałym „etapie zmysłowo–estetycznym”, a które często reprezentują skrajny dualizm oraz wysoce podejrzliwy stosunek do potrzeb ciała (warto by było zastanowić się, czy dobrym przykładem nie mogłaby tu być postać św. Augustyna, Pascala itd.).
      
    3. Różnica posiadania
      
    a. Przykład różnicy posiadania: płaszczyzna religijna
      
           Żeby przyjrzeć się bliżej fenomenowi różnicy posiadania, poświęćmy kilka uwag religii. Otóż w płaszczyźnie religijnej, niechęć z powodu różnicy posiadania – niechęć, która nie jest niczym innym jak resentymentem – zdaje się pojawiać się wówczas, kiedy drugi, roszcząc pretensje do równego innym statusu chrześcijanina, przypisuje sobie więcej praw religijnych czy/i uznaje mniej niż oni religijnych obowiązków. Przypisuje sobie na przykład więcej praw, kiedy twierdzi, że jego wyznanie zawiera najwięcej prawdy (albo jedyną prawdę tout court) i że to ono najpełniej (albo jedynie) reprezentuje Boga i Jego wolę. W związku z tym – jak łatwo zauważyć – nolens volens przejawia stanowisko, które inni zmuszeni są percypować jako postawę wyższości w stosunku do nich; postawa ta może ujawniać się dodatkowo w jego protekcjonalizmie, przyznaniu sobie prawa do negatywnej oceny ich poglądu albo też w głoszeniu tezy, że z takich czy innych powodów jest „bliżej” Boga, „wierniej” naśladuje Chrystusa itd. Drugi z kolei uznaje mniej obowiązków religijnych na przykład wówczas, kiedy akceptuje rozwody, podczas gdy inni chrześcijanie tego nie czynią, akceptuje seks przedmałżeński, podczas gdy inni – nie itd.    
           Bardzo ważną przyczyną resentymentu w płaszczyźnie religijnej (i nie tylko w niej) zdaje się być również większa moc liczby, jaką drugi reprezentuje albo do której pretenduje. Moc ta, będąc zawsze numinotyczna, jest dodatkowo in concreto równoznaczna z większą zamożnością i zdolnością propagowania idei danego wyznania. Jako taka jest zdolna budzić duży lęk i niechęć – lęk i niechęć, których świadectwo składa nam na przykład E. Cioran: „‘Jeśli jakaś doktryna szerzy się, to znaczy, że niebo tego chciało’ (Konfucjusz)... Oto, o czym chciałbym być przekonany za każdym razem, gdy ta lub inna zwycięska aberracja sprawia, że moja wściekłość graniczy z apopleksją”.15   Widzę, że poglądy, z którymi nie zgadzam się rozprzestrzeniają się na coraz to większą liczbę ludzi. Jestem bezsilny i w tej bezsilności wściekły: do intelektualnej niezgody na dany pogląd dołączam mniej lub bardziej nieświadomie resentyment z powodu rosnącej, wrogiej mocy liczby. Jak można łatwo zauważyć, resentyment tego rodzaju pojawia się często w wypowiedziach członków mniejszych kościołów w stosunku do kościołów większych, a tym samym zamożniejszych, o większych zdolnościach oddziaływania. Odwrotny, pozbawiony niechęci stosunek zachodzi wobec osoby, której pogląd co prawda wprowadza różnicę, ale która ze względu na fakt, iż jej wyznanie jest nieliczne lub pozbawione prestiżu społecznego nie może wywołać niechęci: można przejść obok niej ze stoickim spokojem i wyrozumiałością.16  
      
    b. Geneza resentymentu

           Każdy kto uczciwie spojrzy w głąb samego siebie, będzie mógł zapewne stwierdzić, że spontanicznie rywalizuje – że między nim a otoczeniem toczy się gra, która sięga najgłębszych warstw człowieczeństwa. „W prawdziwym mężczyźnie jest ukryte dziecko: ono chce grać” – powiada Nietzsche. 17   Można grać o wszystko: „Walczy się, żeby być pierwszym pod względem siły lub zręczności, wiedzy lub bogactwa, hojności i szczęścia, pochodzenia lub ilości dzieci”. 18   Kiedy jednak w procesie gry drugi wnosi wartość, której nie mam, doznaję, również tutaj, swoistej krzywdy i lęku. Wprowadzając różnicę posiadania, która działa na jego korzyść drugi sprawia, że moja pewność siebie zostaje zachwiana, ponieważ okazuję się gorszy i słabszy. W takim przypadku, podobnie jak w przypadku przekonywania, mogę podjąć się wstępnie zadania zniwelowania różnicy poprzez podjęcie wyzwania i rozpoczęcia dzieła gry na nowo – jej celem może być na przykład wysiłek zrównoważenia wartości drugiego jakimiś moimi wartościami, których on nie posiada. Jeżeli jednak gra się nie powiedzie, jeżeli świat zewnętrzny, którego teraz on jest reprezentantem będzie zyskiwać większą moc niż ta, którą mam ja, ujawni on ostatecznie moją słabość i bezwartościowość. Ujawni, co więcej, że w wyniku przegranej mój byt staje się niejako ontologicznie zdegradowany: w grze przecież chodzi bowiem nie o coś innego jak właśnie o wzmożenie intensywności życia jednostki, jej żywotności i bytu. 19  
           A zatem również w tym wypadku pojawia się możliwość niechęci z powodu różnicy, choć posiada ona inny wymiar niż ta wywołana różnicą czystą. Ta ostatnia schodzi wówczas na dalszy plan, a na czoło wysuwa się problem resentymentalnej niechęci opartej na połączonych w jeden kompleks uczuciach słabości, niepewności, zazdrości, zawiści, bycia skrzywdzonym, niesprawiedliwości, agresji. Większa moc drugiego jest nieprawomocna, gdyż ja chcę żyć, istnieć, on zaś prowadzi do zachwiania mojego bytu, ponieważ „udowadnia”, że nie ma już we mnie żadnej żywotności. 20  
           O ile więc w niechęci do różnicy czystej, chodziło w sposób ukryty o przywrócenie względnej harmonii między elementami mnie samego (ustalona przeze mnie świadoma prawda contra mniej lub bardziej nieświadoma nieprawomocność), o tyle w niechęci do różnicy posiadania – resentymencie – chodzi o przywrócenie harmonii między mną jako całością a światem zewnętrznym. I jak niechęć z powodu czystej różnicy była ostatecznie spowodowana faktem, że jestem oparty na wewnętrznej , rozdzierającej mnie sprzeczności, tak niechęć z powodu różnicy posiadania jest ostatecznie spowodowana faktem, że jestem oparty na bardziej zewnętrznej , ale równie rozdzierającej mnie sprzeczności – sprzeczności między mną–graczem a innymi ludźmi (najczęściej: innymi ludźmi–graczami).

    4. Niechęć do różnicy a społeczność

           W kontekście tych analiz można więc stwierdzić, że gdyby nie było sprzeczności, jaką dotknięty jest nasz byt, nie byłoby między nami niechęci, gdyż nie moglibyśmy wywoływać w sobie wzajemnie lęku. W tym miejscu naszych analiz zwróćmy uwagę na pewne uwarunkowania wzmacniające istnienie owych sprzeczności. Otóż aby dobrze wyjaśnić pojawienie się i trwanie owych sprzeczności nie sposób pominąć istotnych czynników psycho–społecznych, które je warunkują. We wcześniejszych rozważaniach została podkreślona rola, jaką zasada „Jestem tym, co widzę” odgrywa w percepcji różnicy. Zasada ta, jak pamiętamy, została zrozumiana jako element naturalnej, a widzialnej szczególnie dobrze u ludów pierwotnych tendencji do mistycznej partycypacji. Otóż, jak się wydaje, można chyba przyjąć, iż, pomimo całej swojej tajemniczości, jednym z ważnych czynników, jakie warunkują i współtworzą mistyczną partycypację jest pewna jedność społeczna, jaką tworzę z innymi ludźmi – jedność polegająca na mojej identyfikacji z innymi.
           Ta tak spontaniczna w dzieciństwie (i typowa wśród ludów pierwotnych 21  ) tendencja do identyfikacji – tendencja, która odnosi się nie tylko do ludzi, ale również do funkcji, stanowiska, regionu, języka i wszystkich rzekomo lub faktycznie posiadanych rzeczy – bywa czymś niebezpiecznym, jeżeli realizowana jest również w okresie dojrzałości. Owa, ostatecznie oparta na chęci wzmocnienia siebie, skłonność sprawia bowiem to, o czym była mowa wcześniej, a mianowicie że drugi nie jest kimś całkowicie zewnętrznym, ale że – właśnie jako przedmiot identyfikacji – jest mi w pewnym odczuwalnym sensie wewnętrzny; drugi człowiek jest w jakimś stopniu mną samym, a jest mną tym bardziej, im bardziej daną identyfikację aprobuję czy też im bardziej ją gloryfikuję (np. w formie kreacji autorytetów). Identyfikując się z pewnymi ludźmi (tymi mianowicie, którzy są mi podobni i którzy mnie fascynują), pośrednio wytwarzam w sobie tendencję do identyfikowania się z wszystkimi . I odtąd wszyscy są w stanie przeciwstawić mi się i zagrozić, a więc wywołać lęk i niechęć. I odwrotnie: gdybym nie identyfikował się z ludźmi, to znaczy, gdybym traktował ich takimi, jakimi rzeczywiście są, a mianowicie jako odrębne wobec mnie istoty, o swoich własnych, niekiedy obcych mi drogach myślenia i swoim własnym, nieujmowalnym dla mnie losie, ich reakcje emocjonalne i oczekiwania skierowane wobec mnie nie mogłyby mnie dosięgnąć.
            Kwestia identyfikacji rzuca także nowe światło na sygnalizowaną wyżej kwestię „sprzymierzania” się innych ludzi z moją sferą nieprawomocności. Drugi może sprzymierzyć się z moją nieprawomocnością, ponieważ ze względu na identyfikację ma już prawo do „bycia” „wewnątrz” mnie, co więcej, ponieważ on już we mnie in potentia „jest”. Jeżeli więc – głosząc twierdzenia uznane przeze mnie za nieprawomocne, a zwłaszcza takie, które wprowadzają różnicę osobistą – drugi zwróci się przeciwko mojemu świadomemu, prawdziwemu ja, to wówczas jak gdyby pewna część mnie zwracała się przeciwko mnie samemu. Jeśli więc w ataku na ja pewna część mnie (drugi i moce społeczne, które on reprezentuje) połączy się z inną częścią mnie (z nieprawomocną, mniej lub bardziej nieświadomą częścią ja), wówczas staje się zrozumiałe, że drastycznie może wzrosnąć mój lęk, który zrodzi niechęć do różnicy i do osoby, która ją głosi. 22  
           Jak zostało ukazane wcześniej, sytuacja sprzymierzania się zachodzi w kontekście identyfikacji (którą można by nazwać identyfikacją prostą) będącej procesem względnie jasnym i zrozumiałym. Czymś bardziej zagadkowym może wydawać się natomiast identyfikacja, warunkująca pojawienie się resentymentu. Jak się wydaje, również u podłoża resentymentu zdaje się leżeć pewna jedność społeczna, jest one jednak osłabiona przez rywalizację, która oczywiście nie jednoczy ludzi, ale powoduje między nimi konflikt. Z drugiej strony, trzeba zwrócić uwagę na fakt, że wszelka rywalizacja i gra byłyby nie do pomyślenia bez uprzedniej jedności społecznej, która konstytuuje i która ukonstytuowana jest przez zasady gry. Bez zasad nie ma wszak gry, a bez pewnej jedności i zgody społecznej nie ma z kolei tychże zasad. Identyfikacja, z jaką mamy w tym wypadku do czynienia jest więc identyfikacją mało treściową, ograniczoną do założeń i istoty danej gry – taką, która jest potrzebna tylko po to, aby gra mogła w ogóle zajść i się toczyć: jest to identyfikacja gry. Tym nie mniej, skoro zasady gry są percypowane przez graczy jako sfera niemal sakralna 23  , tedy jedność społeczna i identyfikacja, które je fundują również muszą być uważane przez uczestników gry za sferę znaczącą czy też niemal sakralną.
      
    5. Przykład

           Tytułem ilustracji przytoczmy przykład nietolerancji zaczerpnięty ze sfery relacji między religią a kulturą. Przede wszystkim należałoby zauważyć, że wśród pewnej grupy ludzi wierzących dominuje to, co zostało nazwane wyżej sprzecznością–w–sobie – wewnętrzne rozdarcie na to, co świadome i deklarowane oraz na mniej lub bardziej skrywane poczucie niepewności. Jasnym wyrazem tego rozdarcia jest ich dziecinne, niedojrzałe – gdyż uzależniające swoje samopoczucie od otoczenia – założenie, że ktoś może obrazić ich pod względem religijnym – że ktoś może obrazić ich uczucia religijne. Jest to grupa dość liczna na to, aby wprowadzić do Kodeksu Karnego zakaz obrażania uczuć religijnych. Artykuł 196 Kodeksu karnego głosi zatem: „Kto obraża uczucia religijne innych osób, znieważając publicznie przedmiot czci religijnej lub miejsce przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów religijnych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”. 24  

           Zarówno ową wewnętrzną sprzeczność–w–sobie (będącą, jak zostało pokazane wcześniej, przyczyną niechęci z powodu różnicy czystej), jak i pozostałe elementy leżące u źródeł nietolerancji (gra–rywalizacja, identyfikacja) ujawnia niedawny atak różnych przedstawicieli Kościoła i prawicowych polityków na organizatorów wystawy Irreligia , jaka odbyła się w Brukseli jesienią 2001 roku. Wystawa ta, przypomnijmy, zawierała eksponaty, w której postacie i symbole religijne zostały umieszczone w oryginalnym lub prowokującym kontekście. Jednym z nich był obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, któremu – jak niegdyś Duchamp Mona Lisie – autor domalował wąsy. Kiedy ogląda się niektóre z przedstawionych obiektów, trudno się powstrzymać od myśli, że pewne z nich mogły być inspirowane niechęcią do religii (czy jakichś jej elementów); z drugiej strony są wśród nich także prace wyraźnie nie wrogie, ale raczej tajemnicze, dwuznaczne, żartobliwe. Oczywiście, bez względu na to, czy byłyby wrogie czy też nie, trudno odmówić komukolwiek prawa do ekspresji swoich poglądów – o ile rzecz jasna nie nawołują do nienawiści i przemocy (a ta wystawa tego rzecz jasna nie czyni). Czy ci, którzy oburzyli się na organizatorów Irreligii sądzili być może, że na świecie istnieje tylko ich własny światopogląd?

           Otóż pomińmy, że przedstawiciele Kościoła i wspomniani politycy nie starali się w ogóle wniknąć w przesłanie ideowe prac zamieszczonych na wystawie („Nie po raz pierwszy ludziom obrażanym wmawia się, że nie znają się na sztuce” (kard. J. Glemp 25  )).26   Atakując ją, nie mogli powołać się na casus pedagogiczny, a mianowicie na fakt, że wystawa psuje dzieci i młodzież – nie mogli tego uczynić, ponieważ nikt nie przymuszał młodzieży, aby ją zwiedzała (przynajmniej nie polską młodzież); ponadto jednym z jej współorganizatorów był proboszcz Marc Scheerens z brukselskiej parafii Notre–Dame de Lourdes, w którego kościele odbyła się część wystawy. Pozostała więc jedna możliwa kwestia: kwestia obrażania uczuć (niechęć do drugiego z powodu różnicy czystej) oraz zarzuty zakorzenione w rywalizacji–grze (resentyment) i identyfikacji.

           Kwestia obrazy uczuć pojawia się nieustannie w atakach na wystawę, a łącznie z nią przywołuje się jako narzędzie tych ataków Konstytucję RP i artykuł 196 Kodeksu Karnego. Oprócz zacytowanej przed chwilą wypowiedzi z kazania kard. Glempa z dnia 18 listopada 2001 wygłoszonego w kościele św. Michała w Brukseli, zwróćmy uwagę na inne: „Obraza uczuć religijnych stanowi też poważne naruszenie obowiązującej Konstytucji RP” (O. Marian Lubelski; przedprzeor Jasnej Góry – w protestacyjnym liście otwartym);27   „Ekspozycja w Brukseli ukazuje w bluźnierczej formie wizerunek Chrystusa i Cudowny Obraz Matki Boskiej Jasnogórskiej, wykorzystując symbole religijne i poprzez publiczne znieważenie przedmiotów czci religijnej w przestępczy sposób (art.196 k.k.) obraża nasze uczucia religijne” (protest regionu podkarpackiego ZChN i LPR);28   poseł LPR, Witold Tomczak w interpelacji do premiera Leszka Millera zapytuje, czy „rząd wystosował notę protestacyjną do władz w Brukseli, które odważyły się finansować imprezę wrogą Polsce i czy rząd zamierza wyciągnąć konsekwencje karne wobec autorów i organizatorów eksponatów godzących w polską kulturę i dobre imię Polski na arenie międzynarodowej” 29   itp.

           Zwróćmy także uwagę na rywalizację–grę leżącą u podłoża nietolerancji wobec organizatorów wystawy Irreligia. Jak zostało powiedziane wcześniej resentyment – niechęć do różnicy posiadania – kierowany jest wobec człowieka, który faktycznie lub rzekomo posiada czegoś więcej (np. mocy biologicznej, władzy, bogactwa, mocy liczby, możliwości propagowania swoich idei, itd.). Charakterystyczne jest więc, że w cytowanej już wypowiedzi kard. Glempa potępiającej wystawę znajdują się elementy wskazujące na różnicę posiadania. J. Glemp narzeka, że ludzie religijni są obrażani przez akty artystyczne i że zmusza się ich do podziwiania tychże aktów. Ci którzy obrażają i zmuszają w ten sposób są jego zdaniem silniejsi i bardziej wpływowi: „Spotykamy się więc w takich przypadkach z lekceważeniem, z obrażaniem, z krzywdzeniem. To jest jakby tresura do tolerancji dla opcji silnego i wpływowego.30   Wyraźnie wskazując na niższy stan posiadania pokrzywdzonych Prymas dalej snuje swoje rozważania: „Człowiek krzywdzony, gdy czuje swoją bezradność, gotowy jest do desperackich czynów”. 31   Zgodnie z zarysowanym w tym artykule schematem leżącym u źródeł nietolerancji, J. Glemp wskazuje w następnym zdaniu – ale nie opisując, lecz tłumacząc, usprawiedliwiając, a może grożąc – postawę nietolerancji, jaka z takiej „bezradności” może się narodzić: „Stąd też od bezsilności wiedzie prosta droga do przemocy". Jakiż to groźny sposób wciągania chrześcijan w struktury nienawiści. Dlatego w dzisiejszej Ewangelii Chrystus napomina: "Strzeżcie się, żeby was nie zwiedziono"(Łk 21, 8). 32  

           Zwróćmy też uwagę na wypowiedź pewnego polityka prawicowego, w której również ujawnia się moment różnicy posiadania. W oświadczeniu złożonym na 3. posiedzeniu Senatu RP, dn. 16 listopada 2001 r. senator Jan Szafraniec po wspomnieniu rozmaitych aktów artystycznych (w tym Irreligię) obrażających jego zdaniem uczucia religijne Polaków, wskazuje charakterystycznie na stan słabości, w jakim pogrążona jest rzesza ludzi obrażonych: „Ten typ tak zwanej artystycznej ekspresji to nic innego jak rodzaj moralnego terroru, wobec którego dziesiątki milionów obywateli naszej Ojczyzny pozostają osamotnione w swej bezsilności. Czyż decydenci mogą nadal nie ponosić za to odpowiedzialności? Czyż Polska, żeby użyć słów Dudy–Gracza, ma stać się ‘ podbitą kolonią kulturową, do której zsypuje się i eksportuje się śmieci cywilizacyjne ze świata’?”. 33  
           Jeżeli chodzi o identyfikację, współtworzącą, jak zostało powiedziane, obydwie formy nietolerancji, to ujawnia się ona w atakach na wystawę Irreligia w postaci ciągłych powoływaniach się na fakt, że jej organizatorzy występują przeciwko identyfikacji narodowej – przeciw Polakom, narodowi polskiemu itd. I tak w cytowanym już otwartym liście przeora Jasnej Góry o. Mariana Lubelskiego czytamy: „Ośmieszając symbole religijne, drogie sercom wszystkich Polaków, również niewierzących, autorzy tych niewybrednych ekspozycji okazali bezprzykładny prymitywizm, prostactwo i brak kultury niegodny Polaków i prawdziwych twórców sztuki”. 34   Kard. Glemp w swoim brukselskim kazaniu daje także dowód swojej nietolerancji opierając się na innych elementach kluczowych dla identyfikacji. Przywołuje mianowicie wartości dzieciństwa – a więc te same wartości, które, jak zostało powiedziane wcześniej, stanowią rdzeń identyfikacji, która właśnie u dzieci występuje w stopniu najsilniejszym. Kardynał powiada mianowicie: „Lekceważenie człowieka zaczyna się od drobnych rzeczy. Nawet małego dziecka nie wolno lekceważyć. Nauczyciele mają nakaz, by nie narażać dziecka na stresy. Jaki szok musi przeżyć wypielęgnowane dziecko, gdy jako dorosły spotka się z brutalnym obrażaniem swoich przekonań czy uczuć religijnych? A takie sprawy się powtarzają. Myślę o ostatniej wystawie "Irreligia", właśnie w Brukseli”.35   Zwróćmy uwagę na osobliwość podobnego rozumowania: zamiast zachęcać wiernych do przezwyciężenia mentalności, jaka jest udziałem dzieci – identyfikacji, niedojrzałości, braku dystansu – (w czym znalazłby wsparcie ze strony Nowego Testamentu 36  ), kardynał pośrednio zachęca do kontynuacji tej mentalności w wieku dorosłym. Zamiast wezwania do duchowej dojrzałości i zalecanej przez wszystkich mistyków pracy nad wyzwalaniem się od cudzych opinii, proponuje on na odwrót powrót do dziecięcej i nienawidzącej obcość mentalności pierwotnej.

    6. Zakończenie

    Jak zostało pokazane, nietolerancja rozumiana w niniejszej wypowiedzi jako niechęć czy nienawiść do poglądu drugiego i do niego samego pojawia się dlatego, ponieważ człowiek doświadcza w sposób intensywny sprzeczności: w sobie samym (niechęć z powodu różnicy czystej) oraz w relacji do innych (resentyment wynikający z rywalizacji). W końcowej części artykułu wskazałem na istotne uwarunkowanie obu rodzajów nietolerancji w postaci identyfikacji społecznej. Z powyższych rozważań wynika więc, że nietolerancja jest zakorzeniona w samym naszym wnętrzu – że jest niestety łatwa i spontaniczna. Stąd należałoby wnosić, że jej przezwyciężenie może być jedynie procesem złożonym, które powinno rozpocząć się w dziedzinach, które mogą wydawać się dalekie od negatywnych emocji nietolerancji. Przecież identyfikacja społeczna (np. w życiu narodowym w formie identyfikacji narodowej) czy gra–rywalizacja (np. w życiu ekonomicznym) nie są potocznie potępiane, ale przeciwnie właśnie najczęściej pochwalane. W związku z tym nie ulega wątpliwości, że nie osiągniemy nigdy zadowalającego poziomu tolerancji, jeżeli w naszym własnym osobistym życiu nie zdystansujemy się do tego typu zjawisk. Jak wolno przypuszczać, dystans do sprzeczności–w–sobie, rywalizacji i identyfikacji nie może być osiągnięty jedynie poprzez operacje czysto intelektualne czy wygłaszanie lewicowych clichés politycznych, ale przede wszystkim poprzez „troskę o siebie” o charakterze psychologicznym, psychoterapeutycznym i duchowym. Naszym celem winno być naturalnie dążenie do relacji społecznych nacechowanych dojrzałością i samodzielnością, w ramach których nie chcemy w identyfikacji dać się pochłonąć przez wspólnotę i nieokiełznaną rywalizację ani też nie chcemy narzucić innym swoich reguł gry, ale w których traktujemy siebie i bliźnich jako autonomiczne, wolne i niemanipulowalne podmioty – podmioty, których los i drogi myślenia są prawdopodobnie zawsze odmienne od naszych.



    Przypisy:
    1 F. Nietzsche, Sämatliche Werke. Kritische Studienausgabe in 15 Bänden. Herausgegeben von G. Colli und M. Montinari, Berlin-New York 1980, tom 9, 477. Por.: "Wydaje się, że tolerancja bardzo często była i jest postrzegana (...) jako relacja psychologiczna (emocjonalna) i światopoglądowa nacechowana określoną niewygodą i to niewygodą dużego stopnia, wręcz swoistym cierpieniem psychicznym, jako sytuacja irytująca, uwierająca i drażniąca, wywołująca odczyn (stan) zapalny - wręcz alergiczny - domagający się możliwie szybkiej i radykalnej zmiany sytuacji oraz niemalże fizycznej likwidacji źródła owego przykrego stanu rzeczy". Z. Łyko, Filozofia tolerancji oraz jej religijny, kulturowy i uniwersalistyczny wymiar, Przegląd Religioznawczy, 1995, nr 3 (177), 138.  wróć
    2 Platon, Eutyfron, w: Tenże, Uczta, Eutyfron, Obrona Sokratesa, Krition, Fedon, tłum.W.Witwicki, Warszawa 1982, 189-190. Podkr. moje - Z.K.  wróć

    3 Zob. L. Lévy-Bruhl, Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa 1992, zwłaszcza 94-134.  wróć

    4 G. van der Leeuw, La Mentalité primitive et la religion. Communication faite au VI Congres Int. d'Hist. des Religions, Revue d'Histoire et de Philosophie religieuses, 1935, 494. Cyt. za: G. van der Leeuw, L'Homme primitif et la religion. Etude antropologique, Paris 1940, 205.  wróć

    5 Tamże, 44.  wróć

    6 Zob. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1978, 578; G. van der Leeuw, L'Homme primitif et la religion, 44-51. Przykłady partycypacji w myśli Nietzschego: Z. Kaźmierczak, Friedrich Nietzsche jako odnowiciel umysłowości pierwotnej. Analiza w kontekście fenomenologii religii Gerardusa van der Leeuwa, Kraków 2000, 154-157.  wróć

    7 D. Sharp, Leksykon pojęć i idei C.G. Junga, tłum. L. Prokopiuk, Wrocław 1998, 122.  wróć

    8 B. Pascal, Myśli, tłum.T. Żeleński (Boy), Warszawa 1983, 102, s. 59.  wróć

    9 T. Jefferson, Notes on the State of Virginia, 1782. Cyt. za: S. Abrams, Milosevic and Moses: Innocent or Guilty, The Skeptical Review, v.10. nr.5 (1999).  wróć

    10 Tłumaczenie Biblii Tysiąclecia.  wróć

    11 Siła owych odruchów przejawia się w fakcie, że jeszcze w XX wieku istnieli chrześcijańscy myśliciele, którzy uważali karę śmierci za herezję za coś sprawiedliwego. Ks. dr K. Lutosławski pisze: "W stosunku do heretyków, którzy błąd swój z uporem utrzymują i ze szkodą innych dusz wbrew wyjaśnieniom kościoła go szerzą - sprawiedliwość wymagałaby najsurowszych kar; ich grzech jest taką winą, która zasługuje nie tylko na wyłączenie z obcowania wiernych przez wyklęcie, ale i na takie osądzenie, jak inne zbrodnie przeciw bliźniemu i przeciw porządkowi publicznemu: bo większą zbrodnią jest zatruwanie źródeł wiary i narażanie dusz ludzkich na chorobę i śmierć duszy aniżeli zatruwanie studni, z której woda niesie śmierć tylko dla ciał tych, co z niej korzystają; i z tego tytułu... kara śmierci najzupełniej byłaby sprawiedliwa...". K. Lutosławski, "Teologia". Wykład dla wykształconego ogółu. Część druga. Życie moralne. t. III, 1918 r., 35. Cyt. za: Pięć wieków herezji. Wypisy z literatury polskiej, zebrał i wstępem opatrzył P. Hulka-Laskowski, Warszawa 1960, 228.  wróć

    12 Por. określenie wiedzy refleksyjnej J. Deweya: "Wiedza refleksyjna jest narzędziem uzyskania kontroli w zakłóconej sytuacji" ("Reflective knowing is instrumental to gaining control in a troubled situation"). Cyt. za: A. Lalande, Vocabulaire technique et critique de la philosophie, Paris 1972, 520.  wróć

    13 Tak że można by powiedzieć, że geniusz to nie tylko dobrze wyposażony mózg i talent, ale również sprzeczność osobowości, która dociera do granicy choroby (czyli zwycięstwa lęku), nie przekraczając jej.  wróć

    14 Marek Aureliusz, Rozmyślania, tłum. M. Reiter, Warszawa 1984, VII, 61, s.83.  wróć

    15 E. M. Cioran, Aforyzmy, tłum. J. Ugniewska, Warszawa 1993, 99.  wróć

    16 Por. podobny typ wyrozumiałości pojawiający się w planie społecznym: "Tak właśnie w Indiach ludzie z kast wyższych z nadzwyczajną wyrozumiałością odnoszą się do zachowania ludzi z kast niższych, którzy uchodzą za bezapelacyjnie gorszych na mocy urodzenia, zachowania, jakie uznaliby we własnym przypadku za haniebne". I. Lazari-Pawłowska, Trzy pojęcia tolerancji, Studia Filozoficzne, 8(225) 1984,  wróć

    17 F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo, tłum. W. Berent, bez miejsca i daty wydania, 76. Tłum. zmienione.  wróć

    18 J. Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, tłum. M. Kurecka i W. Wirpsza, Warszawa 1985, 81.  wróć

    19 Por.: "Im bardziej gra-zabawa przydatna jest dla wzmożenia intensywności życia jednostki czy też grupy, tym bardziej wznosi się w sferę kultury". Tamże, 76. Tłum. zmienione.  wróć

    20 Stąd jest wielce charakterystyczne, że Nietzsche, demaskując to, co w jego oczach uchodzi za resentyment żydowski, wskazuje cynicznie, że u jego źródeł leżała wola życia - wola przetrwania Żydów jako narodu w obliczu przewyższającego go wroga: "Żydzi są najosobliwszym ludem w historii powszechnej, ponieważ postawieni przed kwestią istnienia bądź nieistnienia, z pełną i niesamowitą świadomością wybrali istnienie za wszelką cenę (...)". F. Nietzsche, Antychrześcijanin. Przekleństwo chrześcijaństwa, tłum. G. Sowiński, Kraków 1999, 24, s. 57  wróć

    21 Zob. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, 290-291.  wróć

    22 Jako że istnieją różne stopnie identyfikacji z innymi ludźmi, istnieją również rozmaite stopniowania niechęci; spory małżeńskie czy rodzinne są, jak wiadomo, o wiele bardziej gwałtowne niż spory między obcymi, ponieważ identyfikacja między małżonkami czy członkami rodziny bywa najsilniejsza z możliwych.  wróć

    23 Por.: "Zasady gry są bezwarunkowo obowiązujące i nie znoszą żadnych wątpliwości. Paul Valéry wyraził kiedyś mimochodem myśl o niesłychanej nośności: Wobec reguł zabawy-gry niemożliwy jest jakikolwiek sceptycyzm. Jako że podstawa, która je określa, jest niewzruszona". J. Huizinga, dz. cyt., 25. Tłum. zmienione. Zob. również paragraf Święta powaga w zabawie. Tamże, 34-39.  wróć

    24 Kodeks Karny, Kodeks postępowania karnego. Kodeks karny wykonawczy, Gdańsk 2000/2001, 54.  wróć

    25 http://www.spp.perytnet.pl/kazania/011118a.htm  wróć

    26 "Martwi mnie, że przeciw wystawie wypowiadają się ci, którzy jej nie widzieli". Współorganizator wystawy - K. Piotrowski dla Gazety Wyborczej, 6 listopada 2001  wróć

    27 Nasz Dziennik , 6 listopad 2001.  wróć

    28 wiadomości.wp.pl, 9 listopada 2001.  wróć

    29 Tamże. Podkr. moje - Z.K.  wróć

    30 http://www.spp.perytnet.pl/kazania/011118a.htm Podkr. moje - Z.K.  wróć

    31 Tamże. Podkr. moje - Z.K.  wróć

    32 Tamże.  wróć

    33 http://www.senat.gov.pl/k5/dok/sten/oswiad/szafrani/0301.htm Podkr. moje - Z.K.  wróć

    34 Nasz Dziennik, 6 listopad 2001. Podkr. moje - Z.K.  wróć

    35 http://www.spp.perytnet.pl/kazania/011118a.htm  wróć

    36 "Gdy byłem dzieckiem, mówiłem jak dziecko, czułem jak dziecko, myślałem jak dziecko. Kiedy zaś stałem się mężem, wyzbyłem się tego, co dziecięce" (I Kor 13,11). Tłumaczenie Biblii Tysiąclecia.  wróć

    Tekst opublikowany na portalu "Spam"







    Pomylił KUL z WUML-em, czyli autor "Irreligii" brnie dalej

    Jarosław P. Kazubowski

    "Żródło" Kraków 10 04 2002

    Najlepszą formą obrony jest atak. Idei tej hołduje Kazimierz Piotrowski, autor bluźnierczej wystawy "Irreligia" w brukselskim Atelier 340, prezentacji mającej w swoim zamierzeniu promować polską kulturę, a w rzeczywistości będącej wiadrem pomyj, do których wrzucono symbole religijne Kościoła katolickiego. Wyczyn Piotrowskiego był już przedmiotem naszej krytyki, niemniej jednak wymiar sprawy i jej moralne następstwa wymagają kolejnej odprawy. Bowiem bluźnierca, zamiast przeprosić katolików i wykazać skruchę, brnie dalej, w cyniczny i prowokacyjny sposób interpretując prawa artystów do wyrażania swoich poglądów. Ostatnio Piotrowski znalazł nowy argument, skwapliwie podchwycony przez liberalną prasę: jako absolwent podpiera się autorytetem KUL. Treść wywiadu udzielonego Katolickiej Agencji Informacyjnej wskazuje jednak, iż zasady etyczne KUL-u mylą się p. Piotrowskiemu z filozofią WUML-u*, stawiając komisarza "Irreligii" w rzędzie zasłużonych klasyków marksizmu, postrzegających religię jako "opium dla mas". Rozmowa zamieszczona w Biuletynie Prasowym KAI (nr 98 z grudnia 2001 r.) przebiega według zasady

    "Dziad swoje, baba swoje".

    Interlokutor Doroty Narewskiej, pytany przez dziennikarkę o moralne i etyczne strony brukselskiej wystawy, oburza się na maluczkich, którzy ośmielili się zaprotestować przeciwko idei ekspozycji i poszczególnym eksponatom. Pojęcie "irreligia" tłumaczy nie jako świętokradztwo, ale jako "bogactwo życia". Swoje argumenty podpiera przykładami. "Protesty przeciwko obrazowi, na którym występują postaci sikające na figurę Chrystusa, to wielkie nieporozumienie. Ten obraz jest głęboki" - powiada Piotrowski. Ubolewa, że nikt z rodaków nie docenił tej głębi, ale dzieje się tak dlatego, gdyż według niego "ludzie w Polsce są niewykształceni". W innym miejscu broni pomysłów jakiegoś artystycznego dewianta, który figurę Matki Boskiej sprofanował, okładając ją pęcherzami wypełnionymi wodą. "Miał do tego prawo. Figura nie była poświęcona" - mówi człowiek przedstawiający się jako absolwent KUL. Na te słowa śp. Ksiądz Rektor Radziszewski z pewnością przewraca się w grobie...

    Anatomia nienawiści

    Prawdziwym, choć starannie kamuflowanym powodem bluźnierczych demonstracji pseudoartystów w Brukseli jest nienawiść zdemoralizowanych twórców do instytucji Kościoła katolickiego. Ludzi tych drażnią tradycyjne formy pobożności, denerwują świątynie wypełnione rzeszą wiernych, szczególnie zaś irytuje społeczny prestiż księży i środowisk duchownych. U Piotrowskiego objawia się w całej krasie symptom typowej dla lewaków "choroby antykościelnej". Lękowi przed "ciemnym" klerem i propagowanym przezeń "zabobonem" (czyli obroną wartości religijnych) towarzyszy ostentacyjnie wyrażana troska o Polskę, postrzeganą przez ogół światłych umysłów Unii Europejskiej jako kraj cywilizacyjnej ciemnoty. Przypomnijmy, iż jest to oręż wszelkiej maści bezbożników, którzy nie rozumiejąc istoty Kościoła, usiłują sprowadzić praktyki religijne do sfery prywatności. Szczególnie niebezpieczne dla kosmopolitycznej mentalności euroentuzjastów są akcenty patriotyczne i tradycyjne, pielęgnowane przez Kościół. Dlatego, stojąc w szeregach luminarzy postępu, Piotrowski poważa się na bluźniercze stwierdzenie, że profanacja osób Boskich i symboli religijnych to dla artystów "brak zgody na wykorzystywanie religii do celów państwowotwórczych, nacjonalistycznych". Z tego samego powodu kleru należy się strzec, albowiem "jeżeli będziemy się kierować tylko tym, co mówi duchowieństwo, a nie artyści, to może być tak, że pewien typ racjonalności zdominuje pozostałe i będziemy mieć nieprzyjemną sytuację". Celowi temu służy brukselska wystawa, która miała "pokazać ciemne strony religii".

    Dobre samopoczucie bezbożników

    Trudno w całości streszczać bełkotliwy ton wywiadu, warto jednak zwrócić uwagę na zdanie, które zawiera esencję poglądów Kazimierza Piotrowskiego. W konkluzji rozmowy autor "Irreligii" wyznaje, że nie chciał prowadzić wojny z całym katolickim narodem, gdyż pomimo wszystko "dobrze się czuje w katolicyzmie". Co to oznacza dla Piotrowskiego? Dzielenie katolików na lepszych (czyli osoby akceptujące aborcję, eutanazję, "małżeństwa" homoseksualne, krzyże stawiane do góry nogami, etc.) i na gorszych (czyli tych, dla których wiara w Boga jest aktem bezkompromisowym: obrońców życia, symboli religijnych). Z pierwszą grupą Piotrowski, jako herold wolności twórczej, bardzo chętnie się dogada, z drugą, jako ciemnogrodem, ma obowiązek walczyć. "Wiem, że ludzie muszą żyć w prawdzie" - poucza nas Kazimierz Piotrowski, na co dzień kurator Muzeum Rzeźby im. Ksawerego Dunikowskiego w Warszawie. Czyli pracownik instytucji, na której utrzymanie każdy z nas wnosi swój wkład, płacąc podatki.

    Widmo cenzury

    Podobną mentalność do Piotrowskiego zdradza Monika Małkowska, która w "Rzeczpospolitej" z 19 grudnia 2001 r. zamieściła tekst zatytułowany "Oburzenie zamiast zrozumienia". Idea przewodnia tekstu zawarta jest w nadtytule "Dziś twórcom zagraża nie cenzura polityczna, ale kościelno-religijna". Lęk o wolność słowa wzbudziły u p. Moniki reakcje środowisk katolickich, protestujących przeciwko brukselskiej "Irreligii". "Sytuacja przedstawia się wręcz groteskowo. - Nikt z adwersarzy pokazu nie widział" - ubolewa red. Małkowska. Jest to kłamstwo. Sprzeciw wobec wystawy wyraził publicznie ks. kard. Józef Glemp, który w czasie pobytu w Brukseli zapoznał się osobiście z ekspozycją w Atelier 340. Głosy oburzenia ze strony środowisk katolickich w dużej mierze oparły się na autorytecie, jakim jest Prymas Polski. Ponadto sami autorzy wystawy zadbali o odpowiednie jej nagłośnienie, obszernie komentując w prasie opisy wystawionych tam przedmiotów. Doprawdy, nie trzeba osobiście napawać się widokiem Obrazu Jasnogórskiego z domalowanymi wąsami, aby czytając opis, uznać taki zabieg za akt świętokradztwa. Monika Małkowska wie lepiej od "polskiej ciemnoty", jakie to ambitne cele przyświecały grupie artystycznych dewiantów. Chodziło o to, aby pokazać, jak "z pozycji racjonalistycznych można postrzegać religijny banał i fanatyzm". Dlatego, w imię wolności sztuki, wszelkie protesty należy uznać za przejaw cenzury.

    Uciemiężeni prowokatorzy

    Nie od dziś ludzie programowo ośmieszający symbole religijne (a także twórcy pornografii, która nie jest żadną sztuką) używają straszaka cenzury dla udowodnienia wszem i wobec, jak to bardzo są szykanowani i uciemiężeni przez krępowanie ich myśli twórczej zakazami i nakazami. Powołują się przy tym na zło jakim była cenzura komunistyczna. Jest to wyrazem wyjątkowego cynizmu i złej woli. W czasach PRL ręka cenzora była narzędziem walki z kulturą, prawdą historyczną i tożsamością narodową. Cenzura była złem samym w sobie, służąc obcym interesom wbrew interesom Narodu. Natomiast wymyślona przez bezbożników cenzura kościelno-religijna jest niczym innym jak obroną prawa, zapisanego paragrafami Kodeksu Karnego, który grozi odpowiedzialnością sądową za obrażanie uczuć religijnych i profanację symboli. Jeżeli komuś, tak jak p. Monice Małkowskiej, myli się cenzura z obowiązującym prawem, wzbudzić to musi jedynie uczucie politowania. Lepiej byłoby w takiej sytuacji zaprzestać wykonywania zawodu dziennikarza, niż kompromitować się brakiem elementarnej wiedzy.

    Jarosław P. Kazubowski

    *WUML - Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu i Leninizmu





    Poseł Antoni Stanisław Stryjewski - "Mam pytania do pana prezydenta".


    11 posiedzenie Sejmu RP, 1 dzień obrad (16.01.2002)
    Pierwsze czytanie przedstawionego przez prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny

    Poseł Antoni Stanisław Stryjewski:

        Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Pani Minister! Panie Ministrze! Mam pytania do pana prezydenta. Z jakich przyczyn niedoprecyzowano w projekcie pana prezydenta przepisów Kodeksu karnego w zakresie ochrony uczuć religijnych? Obecna kodyfikacja wyrażona art. 196 jest nieskuteczna, czego efektem jest ogromna fala aktów profanacji świętości i symboli religijnych, fala aktów naruszania godnoci Kościoła katolickiego, szyderstw medialnych, wystaw artystów tzw. awangardowych i wolnomyślicieli.

        Z jakich przyczyn niedoprecyzowano w projekcie pana prezydenta przepisów Kodeksu karnego w zakresie ochrony uczuć religijnych, które umożliwiłyby ściganie i karanie tych przestępców, obywateli polskich, którzy proceder przestępczy wykonują za granicami Polski? Przypomnę przykłady chociażby pokazu mody w Londynie i wystawy ˝Irreligia˝ w Brukseli z ubiegłego roku...

        (Głos z sali: Cenzurę chcą wprowadzić.)

        ...których autorzy mimo ogromnego oburzenia społeczeństwa polskiego pozostają bezkarni, korzystając z zapisu art. 109 Kodeksu karnego.

        Podobny problem istnieje, jeśli chodzi o obrazę uczuć narodowych. Jesteśmy zalewani falą różnych oszczerstw, kłamstw, dotyczących chociażby stosunku Polaków do Żydów. Chodzi mi o słynne polskie obozy koncentracyjne, udział Polaków w holocauście, zrzucanie winy. To też odbywa się przy cichej aprobacie polskiego wymiaru sprawiedliwości, polskich władz naczelnych. Dziękuję pięknie.



    Up